Blauwalgen en algenbloei: mijd het water

Cyanobacteriën zijn eeuwenoude, piepkleine organismen die, net als planten, energie uit zonlicht halen. Ze komen van nature in veel wateren voor. Als het warm en zonnig is en het water stilstaat en rijk is aan voedingsstoffen – bijvoorbeeld door kunstmest of rioolwater – kunnen ze explosief toenemen. Dat heet een bloei. Wind kan de massa's naar de oever duwen, waar ze zich ophopen als schuim of een mat.

Sommige soorten maken gifstoffen, cyanotoxinen genoemd. Die kunnen de lever, het zenuwstelsel of de huid aantasten. Of een bepaalde bloei giftig is, zie je niet met het blote oog – bloeien die er hetzelfde uitzien kunnen onschuldig of gevaarlijk zijn, en dat kan van dag tot dag veranderen.

De gifstoffen zitten opgelost in het water of zitten in de cellen. Koken vernietigt ze niet; bij koken verdampt alleen water, waardoor de gifstoffen zelfs sterker geconcentreerd kunnen raken. Gangbare buitenfilters, tabletten en UV-apparaten zijn gemaakt voor ziekteverwekkers, niet voor zulke stoffen, en verwijderen ze niet betrouwbaar. Waterleidingbedrijven gebruiken hiervoor speciale zuivering die in het veld niet beschikbaar is.

Typische tekenen zijn groene, blauwgroene, bruinige of roodachtige verkleuring van het water, strepen die eruitzien als gemorste verf, schuim of aanslag langs de oever en een muffe geur.

Let ook op waarschuwingen: zwemverboden, borden bij zwemplekken, officiële berichten in apps of lokale media. Bloeien komen vooral aan het eind van de zomer voor in warme, voedselrijke meren, vijvers en traag stromende rivieren.

Belangrijk: het ontbreken van zichtbare tekenen betekent niet dat het veilig is. Een bloei kan binnen korte tijd verschuiven, en gifstoffen kunnen nog in het water zitten nadat de zichtbare strepen verdwenen zijn. Twijfel je of zijn er waarschuwingen, mijd het water dan.

Honden lopen extra risico. Ze drinken van het water, spelen aan de oever waar schuim ophoopt en likken daarna hun vacht. Braken, wankelen, stuipen of ademhalingsproblemen na contact zijn een noodgeval: haal direct een dierenarts. Houd honden op zulke plekken aan de lijn.

Bij mensen kan huidcontact irritatie veroorzaken; was na contact huid, vacht en spullen met schoon water. Wie water heeft ingeslikt en klachten krijgt, zoekt medische hulp; bel in een noodgeval het lokale alarmnummer (112 in de EU).

Water met een algenbloei kun je in het veld met geen enkele methode drinkbaar maken. De enige juiste reactie is een andere bron zoeken: stromend water, een bron of regenwater. En ook dat water behandel je zoals gewoonlijk.

De naam ‘blauwalgen’ is eigenlijk misleidend: cyanobacteriën zijn bacteriën, geen algen, en ze zijn niet altijd blauw. Toch is de term in het dagelijks taalgebruik ingeburgerd.

Cyanobacteriën en hun gifstoffen komen aan bod in de drinkwaterrichtlijnen van de WHO. Omdat warme zomers en voedselrijk water bloeien in de hand werken, komt het onderwerp in veel regio's vaker aan bod. Voor jou onderweg blijft de regel simpel: herkennen, vermijden, uitwijken.