Zeewater en zout water

De nieren regelen hoeveel zout en water in het lichaam blijven. Ze kunnen urine maar tot een bepaald punt concentreren. Zeewater bevat veel meer zout dan de nieren kunnen uitscheiden zonder extra water uit het lichaam te gebruiken. Wie zeewater drinkt, verliest dus per saldo water: de uitdroging wordt erger.

Dit geldt ook voor kleine hoeveelheden en voor het “aanlengen” van zoet water met zeewater. Elke slok brengt zout mee waarvoor extra water nodig is om het uit te scheiden. De schijnbare winst aan vocht is een illusie.

Iets vergelijkbaars geldt voor urine: die bevat zouten en afvalstoffen die het lichaam juist kwijt wilde. Het is geen vervanging voor drinkwater, en overlevingshandboeken zoals het Amerikaanse legerhandboek FM 3-05.70 waarschuwen uitdrukkelijk tegen beide.

Zout is in het water opgelost, dat wil zeggen uiteengevallen in afzonderlijke, minuscule deeltjes. Daarom gaat het door elk gewoon filter heen, of dat nu doek, zand, keramiek, holle vezel of actieve kool is. Chloor, chloordioxide en uv-licht doden ziektekiemen, maar veranderen het zoutgehalte niet. Koken verhoogt de zoutconcentratie zelfs, omdat een deel van het water verdampt.

Alleen processen die water van zout scheiden, maken van zout water zoet water. Eén daarvan is destillatie, met zonnewarmte in een zonnedestillator of met een warmtebron; de andere is omgekeerde osmose, waarbij water onder hoge druk door een zeer fijn membraan wordt geperst. Voor boten en reddingsvlotten bestaan er handbediende apparaten hiervoor; die gebruik je volgens de handleiding van de fabrikant.

Een zonnedestillator levert vaak weinig op. Met een warmtebron gaat het sneller, maar kost het veel brandstof. Beide zijn aanvullingen op de belangrijkste bronnen op zee en aan de kust: water dat je meeneemt en regen die je opvangt.

Brak water is een mengsel van zoet en zout water. Je vindt het vooral in riviermondingen, kustlagunes en moerassen, waar rivieren de zee ontmoeten en het getij zout water landinwaarts duwt. Het kan maar licht zout smaken, maar bevat toch opgelost zout en is daarom net zo ongeschikt als drinkwater.

Het zoutgehalte kan met het getij veranderen: bij hoogwater reikt zout water verder stroomopwaarts. Zoet water vind je eerder verder stroomopwaarts, boven de invloed van het getij. Een kaart helpt je deze zone in te schatten.

Zelfs echt zoet water uit een rivier is ruw water en moet worden behandeld. Riviermondingen liggen bovendien vaak stroomafwaarts van nederzettingen, havens of industrie. Controleer dus altijd ook wat er stroomopwaarts ligt.

De beste strategie is waterverlies beperken: zoek schaduw, rust in plaats van onnodig te werken, draag bedekkende kleding en verplaats inspanning naar koelere momenten van de dag. Elke druppel zweet die je niet verliest, hoeft niet te worden aangevuld.

Vang elke regenbui op, met zeilen, lakens en elke schone bak die je hebt. Spoel het opvangoppervlak eerst kort af of laat de eerste druppels weglopen, omdat er zoutkorsten op kunnen zitten. Gebruik meegenomen voorraden doelbewust in plaats van ze tot uitputting achter te houden.

Als er een ontziltingsapparaat aan boord is, gebruik het dan volgens de handleiding. Aan land kan een zonnedestillator een aanvulling zijn. En: wie in nood is op zee of aan een afgelegen kust, moet zo vroeg mogelijk om hulp roepen, via marifoon, telefoon of de beschikbare noodsignalen.

Drink geen zeewater: niet in kleine hoeveelheden, niet gemengd, niet gekookt. Dit geldt ook als je heel veel dorst hebt. Urine is ook geen vervanging.

Waarschuwingssignalen van uitdroging zijn dorst, donkere en weinig urine, hoofdpijn, vermoeidheid en duizeligheid. Verwardheid, ernstige duizeligheid of een verminderd bewustzijn zijn ernstige tekenen: dan is zo snel mogelijk medische hulp nodig via het lokale alarmnummer (112 in de EU). Deze tekst is geen medisch advies.

Vertrouw niet op mythes, zoals dat je aan zout water kunt “wennen”, of dat koken of een outdoorfilter het zout verwijdert. Beide zijn onjuist.