Radiologisch noodgeval: ga naar binnen, blijf binnen, blijf geïnformeerd

Stralingsbescherming rust op drie eenvoudige principes: tijd, afstand en afscherming. Hoe korter je aan een stralingsbron wordt blootgesteld, hoe verder je ervan af bent en hoe meer materiaal er tussen jou en de bron zit, hoe lager de blootstelling. Een stevig gebouw maakt vooral gebruik van afscherming en afstand: muren, plafonds en aarde houden een deel van de straling tegen, en in het midden van een huis of in de kelder zit je verder van de buitenkant waar radioactief stof zich kan afzetten.

De tweede bescherming is deeltjes buiten houden. Radioactieve stoffen kunnen als fijn stof door de lucht worden meegevoerd. Gesloten ramen en deuren en uitgeschakelde ventilatie- en airconditioningsystemen voorkomen dat dit stof het gebouw in wordt gezogen.

Ten derde neemt de straling van kortlevende radioactieve stoffen na verloop van tijd vanzelf af. Daarom is het in veel gevallen het veiligst om eerst binnen te blijven, tot de autoriteiten de situatie op basis van metingen hebben beoordeeld, in plaats van meteen naar buiten en de weg op te gaan.

Ga meteen het dichtstbijzijnde stevige gebouw in. Woon je ver weg, rijd dan niet eerst naar huis – in een auto ben je minder beschermd dan in een gebouw. Haal huisdieren naar binnen als dat geen vertraging geeft.

Als je buiten was, trek dan bij de ingang je buitenkleding en schoenen uit. Zo blijft een groot deel van het stof dat zich op je kan hebben afgezet buiten. Doe de spullen in een zak, sluit die en zet hem weg van de leefruimtes. Was daarna je handen, gezicht en haar of ga onder de douche.

Sluit vervolgens ramen en deuren, zet ventilatie, airconditioning en de afzuigkap uit en ga naar een ruimte in het midden van het gebouw of naar de kelder, weg van buitenmuren en het dak. Zet daar de radio of de waarschuwingsapp aan en blijf daar tot de autoriteiten iets anders zeggen.

Er bestaan veel misverstanden over jodiumtabletten. Ze bevatten kaliumjodide en beschermen maar één orgaan, de schildklier, en alleen tegen één stof, radioactief jodium. Ze helpen niet tegen andere radioactieve stoffen of tegen straling van buitenaf. Het zijn dus geen algemene 'stralingsbeschermingspillen'.

Neem jodiumtabletten alleen in als de autoriteiten dat uitdrukkelijk zeggen – niet uit voorzorg en niet op eigen initiatief. De autoriteiten beslissen op basis van metingen of dit zinvol is en voor welk gebied, en zeggen dan ook wie ze moet innemen en hoe. De tabletten kunnen bijwerkingen hebben. Daarom staat er in dit artikel bewust geen dosering.

Een veelgemaakte fout is om bij het eerste gerucht al tabletten te slikken. Dat geeft geen betere bescherming, maar kan wel schade veroorzaken.

Als de autoriteiten mensen opdragen binnen te blijven, is de drang groot om kinderen van school of de opvang te halen. Maar scholen en kinderopvang hebben eigen beschermingsplannen, en kinderen in een stevig gebouw daar zijn meestal veiliger dan onderweg naar huis. Tegelijkertijd blokkeren veel auto's de wegen die vrij moeten blijven voor hulpverleners of een latere evacuatie.

Als de autoriteiten daarentegen een evacuatie bevelen, volg dan meteen de aangewezen route en de instructies over verzamelpunten. Binnen blijven en vertrekken zijn geen tegenpolen, maar twee middelen die de autoriteiten inzetten afhankelijk van de situatie.

Volg alleen officiële bronnen zoals radio, waarschuwingsapps en de websites van de autoriteiten. Geruchten op sociale media kunnen tot gevaarlijk gedrag leiden, zoals paniekritten. Volg bij gezondheidsklachten de aanwijzingen van de autoriteiten over waar je heen moet. Bel in een noodgeval het lokale alarmnummer (112 in de EU).

Misschien moet je een tijd binnen blijven. Dan loont een voorraad eten en drinkwater in gesloten verpakkingen. Eet en drink uit gesloten verpakkingen. Wacht op officiële instructies voordat je fruit en groenten uit de tuin eet.

Onzekerheid en angst zijn in zo'n situatie groot, en dat is normaal. Vaste routines, gesprekken in het gezin en beperkt maar regelmatig nieuws uit officiële bronnen helpen je kalm te blijven. Welke beschermende maatregelen voor welk gebied gelden, wordt door de bevoegde autoriteiten bepaald op basis van metingen. Dit artikel vervangt geen medisch advies en beschrijft geen technieken voor stralingsmeting.