Luchtdruk en hoogte

Luchtdruk is het gewicht van de hele luchtkolom boven een oppervlak. Op zeeniveau is de gemiddelde druk ongeveer 1013 hectopascal. Omdat lucht samendrukbaar is, is ze onderaan het dichtst, waar het meeste gewicht op rust. Daarom daalt de druk niet gelijkmatig met de hoogte, maar eerst snel en dan steeds langzamer – natuurkundigen zeggen: ruwweg exponentieel.

Een goede vuistregel: op ongeveer 5500 meter is de luchtdruk nog maar ongeveer de helft van de waarde op zeeniveau. Op de hoogste toppen ter wereld is het ruwweg een derde. Het aandeel zuurstof in de lucht blijft overal gelijk, ongeveer 21 procent. Wat verandert is de hoeveelheid: elke ademteug bevat minder luchtmoleculen en dus minder zuurstof. Deskundigen spreken van de dalende partiële zuurstofdruk – het deel van de totale druk dat door zuurstof wordt veroorzaakt.

Luchtdruk hangt echter niet alleen af van de hoogte, maar ook van het weer. Hogedrukgebieden brengen vaak stabiel weer, lagedrukgebieden vaak bewolking, wind en regen. Deze schommelingen zijn veel kleiner dan het verschil tussen dal en top, maar groot genoeg om instrumenten te beïnvloeden.

Water kookt wanneer de damp ervan net zo hard duwt als de lucht eromheen. Is de luchtdruk lager, dan bereikt het water dat punt bij een lagere temperatuur. Als vuistregel daalt het kookpunt met ongeveer 1 °C per 300 meter hoogte. Op 3000 meter borrelt water al bij ruwweg 90 °C – het ziet er net zo kokend uit, maar het is minder heet.

Voor het koken betekent dit: pasta, rijst en peulvruchten hebben meer tijd nodig en je gebruikt meer brandstof. Een deksel op de pan bespaart energie. Een snelkookpan werkt precies tegengesteld aan hoogte: hij houdt de stoom vast, verhoogt de druk in de pan en laat het water heter worden voordat het kookt.

Voor het koken van drinkwater adviseren gezondheidsautoriteiten op grote hoogte langere kooktijden, omdat het water daar minder heet is. Volg het officiële advies voor jouw regio en plan daarvoor genoeg brandstof in.

Een barometrische hoogtemeter is eigenlijk een drukmeter. Hij weet hoe de druk met de hoogte afneemt en rekent dat om in meters. Dicht bij zeeniveau komt één hectopascal overeen met ruwweg acht meter hoogte. Als de druk door het weer verandert, "denkt" het apparaat dat je van hoogte bent veranderd.

Daarom stel je de hoogtemeter opnieuw af op bekende punten: bij de parkeerplaats, bij een hut, of op een top waarvan de hoogte op de kaart staat. Als je een nacht in een hut verblijft en 's ochtends ziet dat de hoogtemeter is "gestegen" terwijl je niet bent verplaatst, weet je: de luchtdruk is gedaald. Dat kan wijzen op verslechterend weer.

Een barometer alleen is echter geen weersvoorspelling. Hij toont een trend op één plek. Of en wanneer het weer omslaat, vertelt de officiële voorspelling veel betrouwbaarder – de barometer is een nuttige aanvulling ter plaatse.

Het lichaam kan aan ijlere lucht wennen, maar dat kost tijd. Wie te snel te hoog klimt, kan hoogteziekte krijgen. Typische tekenen zijn hoofdpijn, verlies van eetlust, misselijkheid, duizeligheid en ongewone uitputting. Bij deze klachten klim je niet hoger.

Als het erger wordt – bijvoorbeeld met verwardheid, onvast lopen of ademnood zelfs in rust – is afdalen het allerbelangrijkste en is medische hulp nodig. Bel dan het lokale alarmnummer (112 in de EU) of de bergredding. Gedetailleerde medische regels staan in het artikel over grote hoogte; deze tekst vervangt geen medisch advies.

Ook kleinere drukverschillen merk je: bij het bergafwaarts rijden of in een vliegtuig knallen je oren omdat de druk in het middenoor moet worden gelijkgetrokken. Slikken of geeuwen helpt meestal. Afgesloten flessen, tubes en zakken kunnen op hoogte opzwellen en spuiten bij het openen.

Een veelvoorkomend misverstand is dat er op hoogte "minder zuurstof in de lucht" zit, alsof het mengsel verandert. Het mengsel is hetzelfde – alleen is de lucht ijler. Dit verklaart ook waarom extra zuurstof uit flessen helpt: het verhoogt het zuurstofaandeel en compenseert zo de lagere druk.

Een simpel experiment maakt de druk zichtbaar: sluit in het dal een lege plastic fles af en neem hem mee de berg op. Boven is hij strak gespannen, omdat de dichtere dallucht nog naar binnen duwt. Terug in het dal is hij ingedeukt. Andersom werkt het hetzelfde met een fles die je boven hebt afgesloten.