Hoe het lichaam warmte verliest

Geleiding betekent dat warmte rechtstreeks overgaat op alles wat je aanraakt en kouder is dan jij. Grond, rots en sneeuw zijn grote, koude massa's die bijna onbeperkt warmte kunnen opnemen. Wie er stil op zit of ligt, blijft warmte verliezen via het contactoppervlak – en merkt het vaak pas als heupen en rug al koud zijn.

Convectie betekent dat bewegende lucht of water de warme luchtlaag vlak bij je lichaam meeneemt en vervangt door koude lucht. Daarom voelt een winderige dag veel kouder dan een windstille dag bij dezelfde temperatuur. Straling is warmte die je lichaam afgeeft als onzichtbaar licht. Op heldere nachten straalt die de koude hemel in; een dak, een boom of een zeil boven je vangt een deel ervan op.

Verdamping kost warmte omdat water energie nodig heeft om in damp te veranderen – en die energie haalt het van je huid. Zweten is nuttig op hete dagen maar wordt een probleem in de kou. Natte kleding combineert twee wegen tegelijk: water geleidt warmte veel beter dan lucht, en het verdampt ook nog.

Welke weg de meeste warmte kost, hangt af van de situatie. Op koude grond liggend is het vaak geleiding. In de wind met vochtige kleding is het meestal convectie samen met verdamping. Het helpt dus om jezelf kort af te vragen: waar verlies ik nu het meeste?

In een noodsituatie is er een simpele volgorde: blijf eerst droog en ga uit de wind, leg dan een laag tussen jou en de grond, voeg daarna een dak toe tegen regen en straling. Een dak alleen is niet genoeg als je eronder op natte grond ligt. Zelfs een dikke slaapzak helpt onder je weinig, omdat de vulling door je gewicht wordt platgedrukt.

Op tijd handelen is cruciaal. Het is veel makkelijker om warm te blijven dan om weer warm te worden. Trek een jas aan voordat je het koud krijgt, en doe een laag uit voordat je begint te zweten.

Onderkoeling betekent dat de temperatuur in het lichaam daalt. Het gebeurt niet alleen in de sneeuw: regen, wind en uitputting zijn zelfs bij zachte temperaturen genoeg. Mensen die stilzitten of gewond, erg moe, hongerig of doorweekt zijn, lopen extra risico.

Waarschuwingssignalen zijn hevig rillen, onhandige handen, struikelen, verwarring, onduidelijke spraak en ongewone slaperigheid. Belangrijk: de getroffen persoon merkt het zelf vaak niet, omdat ook het denken trager wordt. Houd elkaar in een groep dus in de gaten.

Bij waarschuwingssignalen moet je meteen handelen: ga uit de wind en de nattigheid, isoleer van de grond, vervang natte kleding indien mogelijk door droge. Als het erger wordt, bel dan het lokale alarmnummer (112 in de EU). Medische behandeling hoort in handen van de hulpdiensten – deze tekst legt alleen uit hoe je afkoeling voorkomt.

Een pauze op een koude rots na een steile klim: je bent bezweet (verdamping), het waait op de bergkam (convectie) en je zit op steen (geleiding). Oplossing: ga op je rugzak zitten, zoek de beschutte kant, trek meteen een droge, winddichte laag aan.

Een heldere, windstille herfstnacht onder de open hemel: straling speelt hier een grote rol, en op weilanden ontstaat vaak dauw of vorst. Een tarp boven de slaapplek en een goed slaapmatje maken het grootste verschil.

Motregen bij zacht weer: veel mensen onderschatten deze situatie omdat het “niet echt koud” is. Toch kunnen langzaam doorweekte kleding en een lichte wind over uren veel warmte kosten. Op tijd regenkleding aantrekken is hier de belangrijkste stap.

Je hoort vaak dat mensen de meeste warmte via het hoofd verliezen. Zo algemeen gezegd is dat niet waar: het hoofd verliest ongeveer evenveel als zijn aandeel in het lichaamsoppervlak. Maar omdat het vaak het enige onbedekte deel van het lichaam is, maakt een muts toch een merkbaar verschil.

Rillen is een beschermende reactie: de spieren maken daarbij warmte. Maar het kost veel energie. Wie het koud heeft, moet dus iets eten en drinken zolang hij of zij nog helder kan denken en kan slikken.

Kleding maakt zelf geen warmte. Ze houdt alleen de warmte vast die je lichaam maakt, doordat ze stilstaande lucht insluit. Daarom houden losse, droge kleren in meerdere dunne lagen je vaak warmer dan één strak, dik kledingstuk.