Hitte-uitputting en hitteberoerte herkennen en koelen

Het lichaam koelt zichzelf vooral af door te zweten. Waar het om gaat is niet het zweet zelf, maar dat het verdampt – pas dan wordt warmte van de huid afgegeven. Is de lucht erg vochtig, dan verdampt zweet slecht en druipt het alleen af. Daarom is vochtige hitte extra belastend, en daarom helpt wapperen: het versnelt de verdamping.

Bij hitte-uitputting raakt vooral de bloedsomloop overbelast. Het lichaam stuurt veel bloed naar de huid om warmte kwijt te raken en verliest tegelijk vocht door zweet. Voor hersenen en spieren blijft minder over – vandaar zwakte, duizeligheid, hoofdpijn en misselijkheid. Als het op tijd wordt herkend en behandeld, herstelt het meestal snel.

Bij een hitteberoerte is de lichaamstemperatuur zo hoog dat hersenen en organen beschadigd raken. Daarom zie je het vooral aan het hoofd: verwardheid, vreemd gedrag, wankelen, toevallen of bewusteloosheid. De huid kan heet en droog zijn, maar ook nog nat van het zweet – natte huid sluit een hitteberoerte dus niet uit. Omdat de schade met elke minuut toeneemt, gaat afkoelen voor op wachten op vervoer.

De belangrijkste vraag is: is de persoon wakker, helder en goed georiënteerd? Weet hij of zij waar hij is, geeft hij zinnige antwoorden, gedraagt hij zich als gewoonlijk? Zo ja, dan gaat het eerder om hitte-uitputting, en met schaduw, rust, afkoelen en drinken kun je veel bereiken. Als de toestand niet snel verbetert of verslechtert, bel dan het alarmnummer.

Bij verwardheid, veranderd gedrag, een toeval of bewusteloosheid bel je meteen het alarmnummer en koel je onafgebroken door tot het ambulancepersoneel het overneemt. Maak de huid nat met koel water en wapper lucht toe. Leg natte doeken of in een doek gewikkelde koelelementen op de nek, in de oksels en in de lies – daar stroomt veel bloed vlak onder de huid, zodat de koeling het lichaam goed bereikt. De centralist kan je verdere aanwijzingen geven.

Alleen alerte mensen die veilig kunnen slikken mogen drinken – water of een elektrolytendrank in kleine slokjes. Wie verward is, moet braken of niet helder bij bewustzijn is, krijgt niets te drinken, omdat hij zou kunnen stikken. Een bewusteloze die normaal ademt, gaat in de stabiele zijligging; je blijft koelen en let op de ademhaling.

De meest voorkomende fout is verwardheid afdoen als ‘gewoon moe’. Juist omdat een hitteberoerte het denken aantast, merkt de betrokkene het vaak zelf niet en zegt hij of zij misschien zelfs dat het goed gaat. Vertrouw op wat je ziet, en bel bij twijfel liever één keer te veel dan niet.

Laat kinderen, ouderen of dieren nooit achter in een geparkeerde auto, ook niet even. Het interieur van een voertuig warmt in de zon zeer snel op, zelfs bij temperaturen die buiten nog aangenaam aanvoelen. Een op een kier openstaand raam maakt weinig verschil.

Medicijnen horen niet bij EHBO door leken bij hitte – de behandeling is afkoelen. Onderdompelen tot aan de nek in koel water geldt als zeer effectief bij oververhitting door inspanning, maar alleen onder toezicht en met het hoofd veilig boven water; de centralist of getraind personeel beslist daarover. En na verbetering gaat niemand direct terug de hitte in.

De WHO wijst erop dat ouderen, jonge kinderen, mensen met een chronische ziekte en mensen die buiten werken bijzonder gevaar lopen door hitte. Ouderen voelen dorst vaak minder en zweten minder. Kleine kinderen kunnen zich niet zelf aan de hitte onttrekken en zeggen niet altijd wat er aan de hand is.

Maar ook jonge, fitte mensen kunnen een hitteberoerte krijgen – bijvoorbeeld tijdens sport, lichamelijk werk, wandelen in warme streken of op festivals. Dan komen inspanning, hitte en vaak te weinig drinken samen. Wie veel beweegt, maakt zelf veel warmte aan.

Ook woningen kunnen hittevallen worden, vooral appartementen op de bovenste verdieping tijdens een lange hittegolf. Kijk dan regelmatig bij oudere of zieke buren en familieleden. Een kort telefoontje of bezoekje kan veel voorkomen.

Voorkomen is makkelijker dan genezen. Verschuif inspanning naar de koelere momenten van de dag, dus de vroege ochtend of de avond. Neem regelmatig pauzes in de schaduw en drink de hele dag door, niet pas als je erg veel dorst hebt. Lichte, lichtgekleurde, luchtige kleding en een hoofddeksel helpen ook.

Het lichaam went in een paar dagen enigszins aan hitte. Wie net uit een koeler klimaat komt, moet het de eerste dagen daarom extra rustig aan doen. In een groep is het goed om op elkaar te letten: wie opvallend traag wordt, verward lijkt of plotseling niet meer zweet terwijl het warm is, heeft een pauze en aandacht nodig.

Afkoelen is eenvoudig en bijna overal mogelijk met water – maar alleen als je op tijd herkent dat het nodig is. Een EHBO-cursus helpt je de signalen met vertrouwen te lezen. Bel bij twijfel altijd het alarmnummer en volg de aanwijzingen van de centralist.