Slaapmatten en R-waarden begrijpen

Warmte stroomt altijd van warm naar koud. Als je direct op de grond ligt, stroomt de warmte door contact (geleiding) uit je lichaam de grond in, over het hele oppervlak waarop je ligt. De grond is groot en kan veel warmte opnemen zonder zelf warm te worden. Daarom koelen mensen op koude grond vaak sneller af dan in lucht van dezelfde temperatuur.

Je slaapzak helpt aan de onderkant weinig: je gewicht drukt de vulling zo plat dat er bijna geen lucht in blijft zitten. De slaapmat neemt die taak over. Een slaapmat houdt stilstaande lucht vast, in de cellen van schuim, in luchtkamers of in een vulling binnenin een luchtmat. Stilstaande lucht geleidt warmte slecht en werkt daardoor als een rem.

De R-waarde is een maat voor deze warmteweerstand. Hoger betekent dat de mat het warmteverlies sterker afremt. Omdat weerstanden die achter elkaar liggen worden opgeteld, geven twee matten op elkaar ongeveer de som van hun R-waarden. Dat is vooral in de winter handig.

Vroeger maten fabrikanten de R-waarde met hun eigen methoden. De cijfers van verschillende fabrikanten waren daardoor moeilijk te vergelijken. De norm ASTM F3340 stelde een uniforme testmethode vast voor kampeermatten, die veel fabrikanten hebben overgenomen. Vergelijk R-waarden dus alleen als ze volgens dezelfde norm zijn bepaald.

De R-waarde is geen temperatuurclassificatie. Ze zegt niet tot welke temperatuur je op een mat warm slaapt, want dat hangt ook af van je slaapzak, je kleding, je lichaam en hoe moe of hongerig je bent. Mensen die snel kou voelen, hebben meer isolatie nodig dan anderen.

De R-waarde zegt ook niets over comfort, duurzaamheid of gewicht. Een zeer goed isolerende mat kan zwaar of kwetsbaar zijn, een comfortabele mat kan slecht isoleren. Kiezen blijft een afweging tussen wat voor jou belangrijk is en de omstandigheden die je verwacht.

Schuimmatten zijn gemaakt van schuim met gesloten cellen waarin veel kleine luchtbelletjes zitten. Ze zijn robuust, kunnen niet knappen en hebben geen onderhoud nodig, maar ze zijn volumineus en minder comfortabel. Ze kunnen ook als zitkussen tijdens pauzes dienen of als bescherming onder een kwetsbaarder mat.

Luchtmatten worden opgeblazen en nemen heel weinig ruimte in. Ze zijn vaak dik en comfortabel. Hun isolatie komt van binnenkamers, vullingen of reflecterende lagen. Het nadeel: een doorn, een scherpe steen of een vonk kan een gat maken, en dan lig je ineens op de koude grond. Daarom hoort er altijd een reparatieset bij.

Zelfopblaasbare matten zijn een middenweg: binnenin zit schuim met open cellen. Als je de klep opent, zet het schuim uit en zuigt het lucht aan; met een paar ademteugen maak je de mat steviger. Ze zijn comfortabeler dan pure schuimmatten en minder gevoelig voor lekken dan pure luchtmatten, maar meestal zwaarder dan die laatste.

In de winter of op sneeuw heeft een combinatie zich bewezen: een schuimmat eronder en een lucht- of zelfopblaasbare mat erbovenop. De waarden tellen grofweg bij elkaar op, de schuimmat beschermt de bovenste mat tegen scherpe dingen en als de luchtmat toch een gat krijgt, lig je nog steeds op schuim in plaats van op sneeuw.

Sommige fabrikanten raden af om luchtmatten met de mond op te blazen, omdat het vocht uit je adem aan de binnenkant kan condenseren en bij vorst kan bevriezen. Ze bieden daarvoor pompzakken aan: lees de aanwijzingen van de fabrikant. Bewaar lucht- en zelfopblaasbare matten thuis zoals de fabrikant voorschrijft, meestal open, droog en niet strak opgerold.

Zonder mat isoleren ook alledaagse dingen: karton, een lege rugzak, een laag kleding of een dikke laag droge bladeren. Ze zijn geen volledige vervanging, maar veel beter dan kale grond. En investeer niet alleen in een warme slaapzak: een goede mat is vaak de goedkopere manier om 's nachts warmer te slapen.

Op sneeuw, ijs of bevroren grond kun je zonder voldoende isolatie onder je zwaar afkoelen, ook in een goede slaapzak. Plan voor zulke nachten aanzienlijk meer isolatie dan in de zomer en neem een reserve mee, zoals een extra schuimmat.

Let op waarschuwingssignalen van onderkoeling: hevig rillen, onhandigheid, verwardheid of ongewone slaperigheid. Handel dan op tijd: isoleer de persoon goed van de grond, trek droge lagen aan, bescherm hem tegen wind en haal hulp via het lokale alarmnummer (112 in de EU). Kinderen koelen vaak sneller af dan volwassenen en hebben een goede mat net zo hard nodig.