Rozpoznawanie plotek i fałszywych informacji w kryzysie

Plotki wypełniają luki w informacji. W kryzysie wiele rzeczy jest niejasnych, a niepewność trudno znieść. Każda wiadomość, która obiecuje wyjaśnienie lub ostrzeżenie, wydaje się z początku pomocna. Im ważniejszy jest temat dla twojego bezpieczeństwa i im mniej wiadomo na pewno, tym szybciej rozchodzi się doniesienie.

Większość ludzi przekazuje plotki nie ze złej woli, ale z troski: „Lepiej ostrzec raz za dużo”. Komunikatory i media społecznościowe bardzo ułatwiają przesyłanie dalej. Przy tym często ginie informacja, skąd wiadomość pierwotnie pochodzi, kiedy została napisana i do jakiego miejsca się odnosiła. Doniesienia niosące silne emocje – strach, złość, oburzenie – udostępnia się szczególnie chętnie.

Oficjalne instytucje bywają wolniejsze, bo muszą sprawdzić informacje przed ich opublikowaniem. To opóźnienie nie oznacza, że coś jest ukrywane. To cena za to, by informacja była w końcu poprawna.

Pewne cechy powinny budzić podejrzliwość: brak rozpoznawalnego, odpowiedzialnego źródła („Kolega znajomego policjanta powiedział…”). Wiadomość pogania („Prześlij wszystkim teraz!”). Nie ma daty ani dokładnego miejsca. Albo to zrzut ekranu lub wiadomość głosowa od kogoś, kogo nie znasz.

Ostrożnie traktuj też bardzo dramatyczne zdjęcia i filmy. W nowych kryzysach często wracają stare nagrania z zupełnie innych wydarzeń. To samo dotyczy liczb bez źródła i twierdzeń, że „władze coś ukrywają”, bez podania jakichkolwiek dowodów.

Żadna z tych cech nie dowodzi, że doniesienie jest fałszywe. Są jednak sygnałem, by na chwilę się zatrzymać i sprawdzić, zanim zareagujesz albo przekażesz je dalej.

Po pierwsze: kto to mówi? Czy źródło jest rozpoznawalne i czy odpowiada za dany temat – na przykład straż pożarna za pożar albo służba pogodowa za burzę? Po drugie: kiedy i gdzie? Czy data, miejsce i okoliczności pasują do obecnej sytuacji? Po trzecie: czy informują o tym także oficjalne instytucje albo kilka uznanych mediów?

Jeśli nie możesz potwierdzić doniesienia, nie przesyłaj go dalej. Jeśli chcesz ostrzec innych, wskaż im oficjalne źródło zamiast kopiować tekst. Jeśli ktoś z twojej grupy udostępnił coś nieprawdziwego, zwróć mu na to uwagę życzliwie, bez wystawiania go na pośmiewisko – zwykle chciał tylko pomóc.

W rodzinach i grupach pomaga prosty podział zadań: jedna osoba zbiera i sprawdza informacje i o stałych porach podaje krótkie podsumowanie. Oszczędza to czas wszystkim i zmniejsza niepokój. Techniczne sprawdzanie zdjęć i filmów nie jest tu omawiane; w razie wątpliwości obowiązuje prosta zasada: nie udostępniaj.

Najlepiej wybrać źródła, zanim cokolwiek się stanie: stronę internetową swojej gminy lub urzędu, oficjalną aplikację ostrzegawczą i regionalne media publiczne. Jakie to aplikacje i stacje, zależy od kraju – dowiedz się o lokalnych usługach. Najważniejsze źródła zapisz też na papierze.

Podczas przerwy w dostawie prądu internet i sieci komórkowe po pewnym czasie często przestają działać. Radio na baterie lub na korbkę jest wtedy jednym z niewielu niezawodnych źródeł informacji. Warto wcześniej sprawdzić, na jakiej częstotliwości nadaje stacja regionalna.

Sprawdzanie jest ważne – ale nie wtedy, gdy grozi bezpośrednie niebezpieczeństwo życia. Jeśli służby ratunkowe lub oficjalne ostrzeżenie każą ci opuścić budynek albo omijać jakiś obszar, najpierw działasz. Gdy doniesienia są sprzeczne, polecenia właściwych władz i służb ratunkowych na miejscu zawsze mają pierwszeństwo przed wiadomościami z mediów społecznościowych czy komunikatorów.

Nigdy nie jedź sam do strefy zagrożenia, by sprawdzić plotkę. Numerów alarmowych używaj tylko w prawdziwych nagłych wypadkach, a nie do ogólnych pytań o sytuację – inaczej blokujesz linię osobom potrzebującym pomocy. Podczas dużych wydarzeń władze często uruchamiają osobne publiczne infolinie na pytania. W nagłym wypadku: lokalny numer alarmowy, w UE 112.