Bushcraft i rzemiosło
Narzędzia, drewno, włókna, naprawy
Tradycyjne umiejętności z materiałów naturalnych i prostych narzędzi – najpierw bezpieczeństwo pracy z narzędziami.
Drewno
Strugamy proste pomoce obozowe: śledzie i hak na garnek
Nożem i piłą z kawałka suchego drewna można zrobić zapasowe śledzie do namiotu i prosty hak na garnek nad paleniskiem. W gruncie rzeczy oba wymagają tylko dwóch podstawowych cięć: ostrzenia końca i nacięcia. Jeśli znasz chwyty do struganiu, w pół godziny uzyskasz użyteczne efekty.
Trójnóg i żuraw na garnek nad ogniem
Trójnóg z trzech tyczek lub ukośny żuraw na garnek zawiesza garnek nad ogniem, bez stawiania go w żarze. Przy regulowanym haku można zmieniać wysokość – a tym samym ciepło. Liczy się stabilność, trzymanie tyczek z dala od płomieni i pewny uchwyt garnka.
Rzeźbienie łyżki
Łyżka to klasyczny pierwszy projekt w obróbce świeżego drewna: rozłupujesz wałek, zaznaczasz kontur, kształtujesz nożem i wydrążasz czerpak nożem hakowym. Pracuj na świeżym, miękkim drewnie z drzew, które na pewno znasz, albo na kupionych kawałkach do rzeźbienia. Nóż hakowy wymaga własnych zasad bezpieczeństwa.
Wiązanie obozowego stołu i ławki z tyczek
Z prostych tyczek z martwego drewna i sznurka możesz związać prosty stół lub ławkę bez gwoździ: dwa kozły ze skrzyżowanych tyczek, połączone poprzeczkami, z warstwą cienkich tyczek jako blatem. Dzięki temu gotowanie, zmywanie i narzędzia są nad ziemią – a przy zwijaniu obozu wszystko można rozebrać bez śladu.
Składany pojemnik z kory – tylko z kory martwego, leżącego drewna
Luźną, wciąż giętką korę z leżących, martwych pni można złożyć w prosty pojemnik i zamknąć drewnianymi klamerkami lub sznurkiem – na hubkę, zebrane przedmioty lub drobne części. Kory nigdy nie zdziera się z żywych drzew. Jeśli kora nie daje się składać, jest zbyt krucha; wtedy zostaw ją na miejscu.
Rozpoznawanie i wykorzystywanie ważnych drzew
Jeśli pewnie rozpoznajesz brzozę, świerk, sosnę, jodłę, dąb, buk, leszczynę, wierzbę i lipę, wiesz, gdzie szukać hubki, żywicy, prętów do plecenia albo dobrych tyczek. Zawsze patrzysz na kilka cech – korę, liść lub igłę, owoc lub szyszkę, pokrój drzewa. Truciznę, czyli cis, musisz umieć odróżnić od jodły i świerka. Używasz tylko martwego drewna albo materiału, na który zgodził się właściciel.
Wypalanie miski lub kubka żarem
Zamiast żmudnego rzeźbienia pozwalasz żarzącym się węglom wypalić wgłębienie w kłodzie drewna: połóż żar, delikatnie dmuchaj, zeskrob zwęgloną warstwę, powtarzaj. Nożem, ogniem i cierpliwością zrobisz w ten sposób miskę lub kubek. Wilgotny brzeg z gliny chroni części, które mają zostać. Ogień tylko tam, gdzie jest dozwolony, i zawsze z wodą do gaszenia pod ręką.
Improwizowane rakiety śnieżne z prętów, gałęzi i sznurka
Jeśli w głębokim śniegu przy każdym kroku zapadasz się po kolana, po krótkim czasie jesteś wyczerpany i przemoczony. Improwizowane rakiety śnieżne rozkładają twój ciężar na większą powierzchnię: rama z dwóch wygiętych prętów, poprzeczki, sznurek lub gałęzie świerka jako powierzchnia i wiązanie, w którym stopa może się obracać. To rozwiązanie awaryjne – często mądrzej jest zostać na miejscu i wezwać pomoc.
Wiązanie stelaża nośnego z tyczek
Gdy plecak jest zepsuty albo musisz nieść coś nieporęcznego – drewno na opał, pojemnik z wodą, zwiniętą płachtę – pomoże stelaż nośny: dwie długie tyczki, trzy poprzeczki, mocno związane, plus szerokie szelki. Ładunek spoczywa blisko pleców i jest przywiązany sznurkiem. Stelaż buduje się z martwego drewna lub tyczek ściętych za zgodą właściciela.
Kij wędrowny: jak wybrać, dopasować i bezpiecznie używać
Dobry kij to dodatkowe wsparcie: odciąża kolana przy schodzeniu, daje chwyt na śliskim podłożu i pozwala sondować błoto, śnieg i kałuże, zanim w nie wejdziesz. Przy przeprawie przez strumień tworzy z twoimi nogami stabilny trójkąt. Ale nie mierzy grubości lodu i nie czyni niebezpiecznej rzeki bezpieczną.
Które drewno do czego? Jak właściwie wybierać drewno rodzime
Każde drewno ma swoje mocne strony: jesion jest twardy i sprężysty, dobry na rękojeści, leszczyna rośnie w prostych tyczkach, wierzba gnie się do plecenia, świerk i sosna szybko się zajmują, buk i dąb dają długo tlący się żar, lipa rzeźbi się miękko i czysto. Do wszystkiego, co ma kontakt z jedzeniem, nie wolno używać cisu ani złotokapu, tak samo jak nieznanego lub impregnowanego drewna.
Planowane tematy (4)
- Rzeźbienie w drewnie
- Łączenia drewna
- Gatunki drewna
- Pojemniki
Włókna i tekstylia
Sznurek i lina w obozie: wybór, zabezpieczanie końców, pielęgnacja
Sznurek to jedna z najbardziej wszechstronnych pomocy w obozie — do odciągów, suszarek, napraw i wiązania. Aby był niezawodny, potrzebuje zabezpieczonych końców, ostrożnego przechowywania i regularnej kontroli pod kątem otarć, uszkodzeń od słońca i wilgoci. Sznurów obozowych i rzemieślniczych nigdy nie używa się do wspinaczki ani do zastosowań krytycznych dla bezpieczeństwa.
Skręcanie dwużyłowego sznura (skręt odwrotny) – ćwicz na jucie lub sizalu
W skręcie odwrotnym dwa pasma włókna skręca się osobno w jedną stronę, a następnie okręca wokół siebie w stronę przeciwną. Przeciwne naprężenie trzyma sznur w całości. Ćwicz na kupionym sznurku jutowym lub sizalowym, który rozplatasz – w ten sposób uczysz się techniki bez rozpoznawania roślin. Efekt nadaje się do lekkich wiązań, nie do obciążeń.
Napinanie obozowej linii kalenicowej
Napięta linka między dwoma drzewami to kręgosłup wielu obozów: linia kalenicowa dla tarpa, linka do suszenia i wieszak na sprzęt. Buduje się ją z pasów chroniących drzewa, stałego węzła z jednej strony i napinanego, szybko rozwiązywanego połączenia z drugiej. Węzły cierne na linie działają jak przesuwane haki.
Sznur z włókien pokrzywy
Łodygi pokrzywy zwyczajnej zawierają długie, wytrzymałe włókna. Późnym latem i jesienią tniesz wysokie łodygi w rękawicach, zrywasz liście, spłaszczasz łodygę, wyłamujesz zdrewniały rdzeń i suszysz paski włókna. Potem skręcasz je w dwużyłowy sznur – do wiązań, siatek na zakupy lub jako zapas, nie do asekuracji ludzi ani do ciężkich ładunków.
Plecenie kosza z witek wierzbowych
Z długich, jednorocznych witek wierzbowych możesz upleść prosty kosz na zbiory: zetnij witki zimą za zgodą właściciela, namocz je, ułóż krzyż denny i zwiąż go, rozłóż szprychy i pleć dno naprzemiennie nad i pod. Potem odegnij szprychy do góry jako pręty pionowe, pleć ścianę i na koniec wpleć obrzeże.
Łyko lipowe: moczenie kory i skręcanie sznurka
Pod korą lipy leży łyko: warstwy długich, mocnych włókien. Korę zdejmujesz ze świeżo ściętych lub złamanych gałęzi, wkładasz do wody na kilka tygodni, aż warstwy się rozdzielą, a potem zdejmujesz cienkie pasma łyka. Wysuszone i ponownie zwilżone można skręcić w sznurek. Korę zdejmuj tylko z gałęzi, które już są odcięte od drzewa, albo za zgodą właściciela – nigdy ze stojących drzew.
Planowane tematy (3)
- Liny i sznurki
- Techniki plecenia
- Naprawa tekstyliów
Narzędzia
Bezpieczne posługiwanie się nożem i chwyty rzeźbiarskie
Większość skaleczeń przy struganiu zdarza się, gdy ostrze się ześlizgnie i trafi tam, gdzie jest ręka, noga lub druga osoba. Wcześniejsze zaplanowanie toru cięcia, zachowanie bezpiecznej odległości, cięcie od siebie i opanowanie kilku kontrolowanych chwytów sprawiają, że praca jest bezpieczniejsza i dokładniejsza.
Bezpieczne używanie piły i siekierki – podstawowe zasady
Do drewna na opał i prostych prac w obozie piła jest zwykle bezpieczniejszym wyborem: pracuje wolno i pod kontrolą. Siekierka jest szybsza, ale odbite uderzenie może spowodować ciężkie obrażenia. Pewna postawa, wolna przestrzeń na zamach, pniak do rąbania i odległość od innych osób mocno zmniejszają ryzyko.
Ostrzenie noża na kamieniu
Ostry nóż tnie z mniejszym wysiłkiem i rzadziej się ślizga. Ostrzenie polega na równomiernym zdejmowaniu materiału przy ostrzu, aż fazy z obu stron spotkają się w cienkiej krawędzi. Liczy się stały kąt, wyczucie zadziora i przechodzenie od grubego do drobnego ziarna.
Batoning: rozszczepianie małego drewna nożem i pałką
W batoningu mocny nóż ze stałym ostrzem przykłada się do przekroju czołowego krótkiego, cienkiego kawałka drewna i przebija go drewnianą pałką (baton). Dzięki temu z wnętrza mokrych polan powstaje suche rozpałkowe drewno – bez toporka. Działa to tylko z odpowiednim nożem, drewnem bez sęków i kontrolowanymi uderzeniami.
Rąbanie drewna siekierą: pniak, postawa, zamach
Bezpieczne rąbanie siekierą opiera się na trzech rzeczach: stabilnym pniaku na odpowiedniej wysokości, szerokim rozkroku z wolną przestrzenią na zamach i uderzeniu, które w razie chybienia kończy się w pniaku, a nie w nodze. Czytanie drewna – pęknięcia, sęki, układ włókien – pozwala użyć mniejszej siły.
Piłowanie na koźle – także prowizorycznym
Kozioł do piłowania trzyma drewno na wygodnej wysokości i tak podparte, że cięcie się rozchyla, zamiast zaciskać ostrze. Oszczędza to plecy i piłę oraz trzyma wolną rękę poza strefą zagrożenia. W obozie wystarczy prowizoryczny kozioł z dwóch skrzyżowanych par tyczek lub leżąca kłoda.
Pielęgnacja narzędzi: czyszczenie, oliwienie, zapobieganie rdzy, kontrola trzonków
Nóż, toporek i piła pozostają bezpieczne, jeśli po każdym użyciu je wyczyścisz, wysuszysz i lekko naoliwisz. Stal węglowa szybko rdzewieje, drewniane trzonki wysychają lub puchną, a skórzane pochwy zatrzymują wilgoć. Krótka rutyna pielęgnacji zapobiega uszkodzeniom, które stają się niebezpieczne dopiero przy następnym użyciu narzędzia.
Bezpieczne noszenie narzędzi i drewna
Wiele urazów zdarza się nie podczas pracy, lecz w drodze: siekierka bez osłony, otwarta piła, potknięcie z naręczem drewna. Zawsze noś ostrza osłonięte i z dala od ciała, przenoś drewno w poręcznych wiązkach i podnoś nogami.
Bezpieczne uczenie dzieci strugania
Strugania uczy dzieci cierpliwości, szacunku do narzędzi i pewności siebie – jeśli od początku obowiązują jasne zasady. Należą do nich krąg bezpieczeństwa wokół strugającego, siedzenie zamiast chodzenia, cięcie od ciała, odpowiedni nóż, miękkie drewno i nadzór w zasięgu ręki. Najpierw zasady, potem nóż.
Narzędzia z drewna: kij kopacz, młotek i drewniany klin
Nożem i piłą można zrobić z twardego drewna trzy proste narzędzia: kij kopacz z płaską, krótko hartowaną w ogniu końcówką do rozluźniania ziemi, młotek z odcinka pnia do uderzania w grzbiet noża, kołki i kliny oraz drewniane kliny do rozłupywania pni bez dużej siekiery. Liczy się twarde, zdrowe drewno, bezpieczne posługiwanie się nożem i hartowanie w ogniu tak krótkie, by drewno się nie zwęgliło.
Klej smołowy ze żywicy świerka i sosny
Z żywicy drzew i drobno zmielonego węgla drzewnego powstaje klej, który mięknie po podgrzaniu, a stygnąc, twardnieje. Zbierasz tylko żywicę, która już wypłynęła ze starych ran, topisz ją powoli na małym ogniu – nigdy w płomieniu –, mieszasz z węglem i nawijasz masę na patyk. Takim klejem uszczelniasz pęknięcia, sklejasz i naprawiasz. Gorąca żywica przykleja się do skóry i ją parzy.
Kołki, kneble i wycięcia na każde podłoże
Opierając się na prostym kołku z wycięciem, uczysz się tu odpowiednich kształtów do różnego podłoża: kołki widlaste bez wycięcia, długie kołki do miękkiej gleby, poprzeczki do zakopywania w piasku i śniegu. Do tego dochodzi kołek-zatyczka (knebel) – krótki kawałek drewna z rowkiem dookoła, który pozwala błyskawicznie łączyć i rozłączać liny.
Planowane tematy (4)
- Bezpieczeństwo pracy z narzędziami
- Improwizowane narzędzia
- Obróbka materiałów
- Proste urządzenia
Tradycyjne umiejętności
Obozowanie bez śladu: Leave No Trace w praktyce
Dobry obóz to taki, którego potem nie da się rozpoznać. Siedem zasad Leave No Trace pomaga chronić przyrodę, dzikie zwierzęta i innych odwiedzających: planuj z wyprzedzeniem, rozbijaj obóz na trwałych powierzchniach, zabieraj odpady ze sobą, zostawiaj to, co znajdziesz, ograniczaj ogniska, szanuj dzikie zwierzęta i bądź uprzejmy wobec innych.
Rozplanowanie obozu: spanie, ognisko, kuchnia, toaleta, woda
Dobrze zaplanowany obóz dzieli strefy odległościami: miejsce do spania po stronie nawietrznej ogniska, żeby wiatr znosił dym i iskry od namiotów; kuchnia i jedzenie z dala od namiotów; toaleta daleko od wody i obozu; źródło wody utrzymywane w czystości. Zapobiega to szkodom od iskier, chorobom, odwiedzinom zwierząt i konfliktom – oraz chroni przyrodę.
Suszenie odzieży i sprzętu w obozie
Mokra odzież wychładza i obciera. W obozie suszysz rzeczy systematycznie: wykręcasz, wykorzystujesz wiatr i słońce, rozpinasz linkę pod tarpem, małe rzeczy suszysz ciepłem ciała, a buty trzymasz w pewnej odległości od ognia. Suchy komplet do spania zawsze zostaje nietknięty.
Zbieranie martwego drewna – legalnie, bezpiecznie i delikatnie
W bushcrafcie do ogniska i konstrukcji obozowych używa się tylko martwego drewna i tylko tam, gdzie jest to dozwolone. Zazwyczaj najlepsze jest leżące, cienkie drewno, które da się złamać ręką. Martwe drzewa zostają na miejscu, zaczepionych gałęzi się nie ściąga, a część martwego drewna zawsze pozostaje jako siedlisko.
Zmywanie i mycie się w obozie – z dala od wody
W obozie nie zmywa się naczyń w strumieniu. Przynieś wodę w pojemniku, myj naczynia i siebie z dala od brzegu, używaj mało mydła lub wcale, odcedź resztki jedzenia z wody po myciu i rozlej ją szeroko. Mycie rąk przed gotowaniem i po toalecie to najważniejsza zasada chroniąca przed jelitówką.
Światło bez prądu: lampa tłuszczowa i świeca łojowa
Lampa tłuszczowa to płytkie, ognioodporne naczynie z olejem jadalnym lub tłuszczem i bawełnianym knotem. Knot zasysa tłuszcz ku górze, gdzie pali się małym, równym płomieniem. Lampa stoi stabilnie na kamieniu lub ziemi, nigdy w namiocie i nigdy bez nadzoru. Gasi się ją przez zduszenie płomienia – nigdy nie lej wody na palący się tłuszcz.
Wykorzystanie kory brzozowej: hubka, pojemniki, ochrona przed pogodą
Kora brzozy jest wodoodporna, giętka i pełna palnych olejków. Pali się nawet wtedy, gdy jest lekko wilgotna, można ją składać w pojemniki, a deszcz spływa po niej jak po gontach dachowych. Zbiera się ją wyłącznie z martwych, przewróconych brzóz lub z opadłych gałęzi – na leżących pniach często pozostaje cała jeszcze długo po tym, jak drewno w środku zgnije. Żywych drzew nigdy się nie obiera z kory.
Planowane tematy (4)
- Materiały naturalne
- Materiałoznawstwo
- Ochrona przed pogodą
- Naprawy