Robienie dziegciu brzozowego: najstarszy klej świata
Już neandertalczycy używali dziegciu brzozowego, żeby przyklejać kamienne groty do drewnianych drzewców. Powstaje, gdy kora brzozy nagrzewa się bez dostępu powietrza. Dziś dwie puszki pozwalają zrobić to w ognisku: kora w górnej puszce, puszka zbiorcza na dole, dobrze uszczelnić, grzać żarem i ostudzić. Tutaj nauczysz się zbierać korę z leżącego drewna, przygotować puszki, bezpiecznie je grzać, odparować dziegieć do smoły i używać jej jako kleju albo ochrony drewna.
- Przygotowanie 30 minut, grzanie około 1 godziny, studzenie 1 godzinę
Wyjaśnione prosto
Już setki tysięcy lat temu ludzie robili klej z kory brzozy. Gdy grzejesz korę bez powietrza, kapie czarna, lepka masa: dziegieć brzozowy.
Dziś udaje się to z dwiema puszkami. Kora idzie do górnej, dolna zbiera dziegieć. Uszczelniasz wszystko ziemią i rozpalasz wokół ogień.
Gdy wszystko ostygnie, odparowujesz dziegieć, aż zgęstnieje. Możesz nim kleić rzeczy albo chronić drewno przed wilgocią.
Jak to działa
Kora brzozy zawiera dużo betuliny, białej, oleistej substancji. Bez tlenu kora nie może się palić. Zamiast tego gorąco ją rozkłada i powstają oleiste, lepkie związki, które spływają w dół jako para i ciecz.
Dolna puszka tkwi w chłodnej ziemi. Tam dziegieć się zbiera, zamiast się palić. Przy odparowywaniu ulatniają się lżejsze składniki i zostaje gęsta smoła.
Co najważniejsze
Szczelnie: przy każdej szczelinie z powietrzem kora się pali, zamiast się rozkładać. Ziemia lub glina wokół łączenia jest kluczowa.
Dobra kora: biała, oleista kora z martwych, powalonych brzóz daje najwięcej dziegciu. Wilgotna lub spróchniała daje mało.
Cierpliwość: dopiero gdy dymu prawie nie ma, kora jest przetworzona. Potem wszystko musi całkiem ostygnąć.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Gorące i lepkie: dziegieć i puszki dotykaj dopiero po ostygnięciu, noś rękawice żaroodporne. Oparzenia dziegciem od razu chłodź chłodną bieżącą wodą.
Dym: dym podrażnia oczy i drogi oddechowe. Stań po nawietrznej i trzymaj dzieci z daleka.
Ogień i las: tylko w dozwolonych miejscach na ognisko, nie przy zagrożeniu pożarowym lasu i nigdy nie zdzieraj kory dookoła żywych drzew.
Krok po kroku
Zebrać korę
Zbieraj korę z powalonych, martwych brzóz albo z drewna opałowego, nigdy dookoła pnia żywych drzew. Im więcej białej, oleistej kory, tym więcej dziegciu. Porwij ją na małe paski.
- 1
Zebrać korę
Zbieraj korę z powalonych, martwych brzóz albo z drewna opałowego, nigdy dookoła pnia żywych drzew. Im więcej białej, oleistej kory, tym więcej dziegciu. Porwij ją na małe paski.
- 2
Przygotować puszki
Zrób gwoździem lub czubkiem noża kilka małych otworów w dnie większej puszki. Napchaj do niej ciasno korę i zamknij puszkę od góry pokrywką albo złożoną folią aluminiową.
- 3
Zakopać puszkę zbiorczą
Wykop dołek obok paleniska i włóż do niego mniejszą puszkę tak, żeby brzeg był równo z ziemią. Postaw na niej dokładnie pośrodku puszkę z korą i dziurawym dnem.
- 4
Uszczelnić
Uszczelnij dookoła łączenie między puszkami ziemią, gliną lub piaskiem. Dzięki temu nie dostaje się powietrze, a dolna puszka zostaje chłodna.
- 5
Grzać ogniem
Rozpal ogień dookoła górnej puszki i utrzymuj go mocno przez mniej więcej godzinę. Ze szczelin najpierw wydobywa się biały, potem żółtawy dym. Gdy dymu prawie nie widać, kora jest przetworzona.
Stań po nawietrznej, nie wdychaj dymu.
- 6
Ostudzić i otworzyć
Pozwól ognisku wygasnąć, a wszystkiemu całkiem ostygnąć, zanim dotkniesz puszek. W dolnej puszce jest ciemny, płynny dziegieć, w górnej czarny węgiel z kory.
- 7
Odparować do smoły i używać
Ostrożnie podgrzewaj dziegieć w puszce na słabym żarze, aż zgęstnieje. Do klejenia nałóż ciepłą smołę i dociśnij części do siebie. Trochę proszku węglowego czyni ją twardszą. Rzadki dziegieć chroni drewno i skórę przed wilgocią.
Częste błędy
- Zdzieranie kory z żywych drzew
- Nieuszczelnione łączenia: kora się pali
- Otwieranie gorących puszek
- Stanie w dymie
- Przegrzanie smoły: zapala się
Krótki przegląd
Materiały
Mała blaszana puszka z pokrywką
Dwie puszki: większa z otworem w dnie, mniejsza do zbierania
Powlekane lub lakierowane puszki najpierw wypal na zewnątrz.
W ogniu bardzo się nagrzewa.
Nóż (ze stałym ostrzem lub z blokadą)
Tnij od siebie.
Przepisy dotyczące noszenia noży różnią się w zależności od regionu – sprawdź lokalne przepisy.
Rękawice skórzane lub odporne na ciepło
Rękawice z tworzywa sztucznego topią się na skórze – tylko skórzane lub certyfikowane rękawice odporne na ciepło.
Mokre rękawice szybko przewodzą ciepło.
Suche drewno opałowe
Zbieraj tylko tam, gdzie jest to dozwolone.
Woda do gaszenia (wiadro, kanister lub garnek)
Przygotuj kilka litrów przed rozpaleniem.
Nadaje się dla
- Klej do osadzania i napraw
- Ochrona drewna i skóry
- Pokazanie prastarej techniki
Nie nadaje się dla
- Zdzieranie kory dookoła żywych drzew: drzewo umiera
- Ogień w pomieszczeniach
- Wysokie zagrożenie pożarowe lasu
Wymagania wstępne
- Kora brzozy z martwych, powalonych drzew lub za zgodą
- Dozwolone miejsce na ognisko
- Rękawice żaroodporne
Bezpieczeństwo
- Dym z wytwarzania dziegciu podrażnia oczy i płuca. Nie wdychaj go, stań po nawietrznej i trzymaj dzieci z daleka.
- Drewno, kora i drzewa mają właściciela. Bez zgody właściciela lasu w Austrii i Niemczech nie wolno ścinać drzew, zdzierać kory ani zabierać drewna. Bierz tylko to, co ci wolno, najlepiej martwe drewno z ziemi albo drewno z własnej działki.
Jak to działa
Gdy kora brzozy nagrzewa się bez tlenu, nie może się palić. Zamiast tego rozkłada się i wydziela oleiste, lepkie substancje, które ściekają w dół: dziegieć brzozowy. Szczelnie zamknięta górna puszka nie wpuszcza powietrza, a otwór w jej dnie pozwala dziegciowi spływać do chłodniejszej puszki zbiorczej zakopanej w ziemi. Po odparowaniu płynny dziegieć staje się gęstą smołą, która twardnieje i klei, gdy stygnie.
Zalety
- Naturalny, wodoodporny klej
- Potrzeba tylko kory i dwóch puszek
- Węgiel z kory jako produkt uboczny
Wady
- Mała wydajność
- Dym i gorąco
- Potrzebne dozwolone miejsce na ognisko
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Smoła brzozowa to najstarszy znany klej ludzkości. Znaleziska z Włoch mają około 200 000 lat. Także Ötzi, człowiek lodu, przykleił groty strzał do drzewca smołą brzozową.
Ludzie epoki kamienia nie mieli puszek. Badacze sądzą, że tlili korę pod popiołem, w dołach albo przy kamieniach, z dużo mniejszą wydajnością niż przy dwóch puszkach.
Warianty
- Klej smołowy z żywicy
- Jeśli nie możesz zrobić smoły brzozowej, zmieszaj żywicę świerkową lub sosnową z proszkiem węgla drzewnego: wyjdzie podobnie dobry klej.
- Z garnkiem i pokrywką
- Zamiast puszki sprawdzi się stary garnek ze szczelną pokrywką i otworem w dnie. Potem nie używaj go już do gotowania.
Częste błędy
- Zdzieranie kory z żywych drzew
- Nieuszczelnione łączenia: kora się pali
- Otwieranie gorących puszek
- Stanie w dymie
- Przegrzanie smoły: zapala się
Ograniczenia i ryzyka
- Brak dokładnych ilości i temperatur
- Nie stosować dziegciu wewnętrznie
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Mała blaszana puszka z pokrywką
- Jednościenna butelka ze stali nierdzewnej (Podgrzewaj tylko butelki jednoĹ›cienne, bez lakieru i plastiku; przed podgrzewaniem zdejmij zakrÄ™tkÄ™.)
- Suche drewno opałowe
- Hubka (Nos w wodoszczelnym opakowaniu.), Zwęglony materiał (zwęglona bawełna) (Przechowuj w suchym miejscu, w puszce.), Wełna stalowa o najdrobniejszym stopniu (Przechowuj osobno od baterii – ryzyko pożaru.), Smolak (drewno bogate w żywicę) (Zbieraj tylko martwe drewno, tam gdzie wolno.), Paliwo do kuchenki (kartusz, paliwo płynne, alkohol) (Przechowuj paliwa osobno od żywności i w oryginalnych pojemnikach lub butelkach do tego przeznaczonych.), waciki z wazeliną (Używaj wyłącznie czystej bawełny.), Olej lub tłuszcz jadalny (łój, smalec) (Nigdy nie gaś płonącego tłuszczu wodą – przykryj go pokrywką, żeby zdusić ogień.), Żywica drzew (świerk, sosna) (Żywica jest łatwopalna, a gorąca przykleja się do skóry – topij ją tylko powoli, na małym ogniu.), Kora brzozowa (z martwego, opadłego drewna) (Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (5)
- USDA Forest Service / Ad Council / National Association of State Foresters: Campfire Safety (Smokey Bear wildfire prevention campaign) · Nigdy nie zostawiaj ogniska bez nadzoru, miej pod ręką wodę do gaszenia, wygaś je całkowicie
- Centers for Disease Control and Prevention: Carbon Monoxide Poisoning – Prevention guidance · Nigdy nie używaj żaru, węgla ani ognia w zamkniętych pomieszczeniach, namiotach czy pojazdach: tlenek węgla
- European Resuscitation Council – Resuscitation (journal) (2021): European Resuscitation Council Guidelines 2021: First Aid · Oparzenia natychmiast chłodź chłodną bieżącą wodą; przy ciężkich oparzeniach wezwij służby ratunkowe
- Mors L. Kochanski – Lone Pine Publishing: Bushcraft: Outdoor Skills and Wilderness Survival · Dziegieć i smoła brzozowa jako klej
- Ray Mears – Hodder & Stoughton (2002): Bushcraft · Kora brzozy i jej zastosowania