Rozpoznawanie i wykorzystywanie ważnych drzew

Drzewa rozpoznaje się po cechach, które mało się zmieniają: kształcie i ułożeniu liści lub igieł, korze, owocach lub szyszkach i pokroju. Każda pojedyncza cecha może wyglądać podobnie u kilku gatunków. Tylko ich połączenie jest jednoznaczne. Dlatego zawsze sprawdzaj co najmniej trzy cechy.

Przy iglakach pomaga proste porównanie. Świerk ma ostre igły stojące dookoła gałązki, które kłują; przetocz igłę między palcami, a poczujesz krawędzie. Jego szyszki zwisają i opadają w całości. Jodła ma płaskie, miękkie igły z dwoma białymi paskami na spodzie; jej szyszki stoją pionowo na gałęziach i tam się rozpadają, więc na ziemi rzadko znajdziesz całe szyszki jodły. Sosna ma długie igły siedzące po dwie w pęczku oraz pomarańczową do czerwonawej korę wyżej na pniu.

U drzew liściastych najważniejszymi wskazówkami są liście i kora. Brzoza ma białą korę z czarnymi pęknięciami i małe, trójkątne, ząbkowane liście. Dąb ma klapowane liście, żołędzie i głęboko bruzdowaną korę. Buk ma gładką, srebrnoszarą korę, owalne liście z falistym brzegiem i orzeszki bukowe w kolczastej łupinie. Leszczyna rośnie zwykle jako krzew z wieloma prostymi pędami i okrągławymi, miękko owłosionymi liśćmi. Wierzby mają często długie, wąskie liście i bazie i lubią rosnąć blisko wody. Lipa ma sercowate liście, które u nasady są asymetryczne.

Najważniejsze jest porównanie jodły z cisem, bo oba mają płaskie igły. Cis nie ma białych pasków na spodzie; jest tam jasnozielony. Nie nosi szyszek, tylko jesienią czerwone, kubkowate osnówki nasion. Jego kora jest czerwonobrązowa i łuszczy się cienkimi łuskami. Jeśli nie jesteś pewien iglaka z płaskimi igłami, traktuj go jak cisa.

Każde drzewo ma typowe zastosowanie w obozie. Luźna kora brzozy z martwego, leżącego drewna jest tłusta i pali się nawet lekko wilgotna – sprawdzona rozpałka. Żywica ze świerka i sosny dobrze się pali i służy do robienia kleju smołowego. Dąb i buk dają twarde, długo palące się drewno opałowe. Leszczyna daje proste tyczki, wierzba giętkie wici do plecenia, a z łyka lipy można zrobić sznur.

Zimą brakuje liści. Wtedy pomagają kora, pąki, pokrój i to, co leży na ziemi: łupiny orzeszków bukowych, żołędzie, szyszki lub stare liście. Jeśli odwiedzasz te same drzewa kilka razy w ciągu roku, uczysz się ich najszybciej.

Cis jest silnie trujący w prawie wszystkich częściach: igły, kora, drewno i nasiona. Tylko czerwona, mięsista osnówka nasienna nie zawiera trucizny – ale nasiono w środku już tak. Zasada brzmi więc: nic z cisa do ust, żadnych szaszłyków, łyżek ani pałeczek z drewna cisa i żadnych igieł cisa jako herbaty. Dzieci uczą się, że to drzewo, którego się nie dotyka. Przy podejrzeniu zatrucia od razu zadzwoń pod 112 (w Austrii także 144) lub do ośrodka informacji toksykologicznej.

Ten wpis nie jest poradnikiem jedzenia. Chociaż niektóre owoce drzew są jadalne, żołędzie na przykład zawierają garbniki, a surowych orzeszków bukowych nie należy jeść w dużych ilościach. Dzikie rośliny i owoce jesz tylko wtedy, gdy rozpoznajesz je ze stuprocentową pewnością i wiesz, jak je przygotować.

Same drzewa też mogą być niebezpieczne. Martwe drzewa i zwisające martwe gałęzie mogą spaść bez ostrzeżenia. Przy zbieraniu i biwakowaniu patrz w górę i unikaj takich miejsc, zwłaszcza przy wietrze.

Znajomość drzew przydaje się wszędzie, gdzie jesteś w terenie: przy rozpalaniu ognisk, budowie obozu, majsterkowaniu i zwykłym spacerze. Opisane tu gatunki są pospolite w Europie Środkowej. W parkach i ogrodach rośnie też wiele obcych drzew ozdobnych, które mogą wprowadzać w błąd.

Wykorzystanie podlega jasnym zasadom. W Niemczech wolno wchodzić do lasów w celach rekreacyjnych, w Austrii też – ale to nie znaczy, że wolno zabierać drewno lub ścinać drzewa. Drewno należy do właściciela lasu. O tyczki, wici lub łyko pytasz właściciela. Do ognisk i prac ręcznych zwykle wystarcza leżące martwe drewno, tam gdzie jest to dozwolone.

Niemiecka rymowanka o iglakach mówi: świerk kłuje, jodła nie. Pomaga, ale nie zastępuje przyglądania się innym cechom – cis też prawie nie kłuje.

Dobry atlas drzew ze zdjęciami kory, pąków i owoców to najważniejsze narzędzie. Wiele osób ma też mały notes, w którym szkicuje lub prasuje liście. W ten sposób powstaje twoja własna księga drzew.

Drzewa to siedliska. Dziuple dzięciołów, martwe drewno i stare drzewa są cenne dla wielu zwierząt. Kto zna drzewa, widzi las innymi oczami i traktuje go z większą troską.