Woda
Znajdować, uzdatniać, przechowywać
Bezpieczna woda pitna to jeden z pierwszych priorytetów. Ten dział wyraźnie rozdziela oczyszczanie, filtrowanie i dezynfekcję – bo żadna pojedyncza metoda nie usuwa wszystkiego.
Porównanie metod
Jak sprawić, by woda z niepewnego źródła nadawała się do picia?
Porównanie metod
Jaka przenośna metoda pasuje do mojej wyprawy lub podróży?
Znajdowanie źródeł wody
Znajdowanie i ocena źródeł wody
Wodę znajdziesz tam, gdzie się zbiera lub wypływa: w zagłębieniach, na dnach dolin, przy źródłach i jako opady. Każde naturalne źródło trzeba traktować jako skażone mikrobiologicznie, dopóki nie ma dowodu, że jest inaczej; ocena otoczenia rozstrzyga też, czy trzeba się obawiać skażenia chemicznego.
Zbieranie wody deszczowej
Za pomocą plandeki, folii lub czystej powierzchni dachu można szybko zebrać dużo wody podczas deszczu. Woda deszczowa zwykle zawiera mało cząstek zawieszonych, ale zanieczyszczają ją powierzchnie zbierające, rynny i pojemniki, dlatego trzeba ją uzdatnić.
Woda ze śniegu i lodu
Śnieg i lód można topić, ale kosztuje to dużo paliwa i czasu. Zamrożenie nie zabija niezawodnie patogenów – woda z roztopów musi być uzdatniana jak każda inna woda naturalna.
Woda w suchych regionach: planowanie i granice
Na pustyniach i w regionach suchych woda to przede wszystkim kwestia planowania: kto liczy na znalezienie źródeł po drodze, bierze na siebie duże ryzyko. Improwizowane metody, takie jak destylatory słoneczne czy worki na rośliny, zwykle dają bardzo mało. Ograniczanie utraty wody jest często skuteczniejsze niż szukanie nowej.
Rosa, skropliny i worki na rośliny: możliwości i granice
Ścieranie rosy, zbieranie skroplin czy zawiązywanie foliowego worka na liściastych gałęziach – te metody są często polecane, ale zwykle dają tylko małe, niepewne ilości wody. Mogą uzupełnić awaryjny zapas, ale nie zastąpią prawdziwego źródła wody, a rośliny niosą własne zagrożenia.
Kopanie wody w suchych korytach rzek
W wyschniętych korytach strumieni i rzek woda może jeszcze stać pod powierzchnią w piasku lub żwirze – najprawdopodobniej na zewnętrznej stronie zakoli i w najniższych punktach. Kopanie kosztuje pot i często nic nie daje; każda znaleziona woda jest wodą surową i trzeba ją uzdatnić. Suche koryta rzek to także strefy nagłych powodzi.
Studzienka chłonna przy jeziorze lub rzece (filtracja brzegowa)
Dół wykopany kilka kroków od mętnego stawu, jeziora lub rzeki napełnia się wodą, która przesączyła się przez grunt. Jest zwykle znacznie czystsza niż otwarta woda – ale nie jest wolna od zarazków ani chemicznie oczyszczona. Studzienka chłonna to wstępne oczyszczanie, a nie uzdatnianie.
Czyste ujęcie małych źródeł i strużek
Ze słabego źródła lub rynsztoka liść, kawałek kory albo rurka użyte jako wylew pozwalają nabrać wodę czysto, bez wzburzania mułu. Woda źródlana jest często czystsza niż strumieniowa, ale nie jest automatycznie bezpieczna – traktuje się ją jak każdą wodę surową.
Jak znaleźć słodką wodę na wybrzeżu
Na wybrzeżu woda jest wszędzie – prawie żadna nie nadaje się do picia. Wody morskiej nie wolno pić nigdy. Słodką wodę znajdziesz tu w deszczu, w strumieniach powyżej zasięgu pływów, a czasem w sączących się dołkach za wydmami. Woda słonawa, o słonym smaku, pozostaje słona, choćby ją filtrować.
Woda w górach: potoki, woda roztopowa i odpływy z lodowców
W górach woda często wygląda na czystą, ale mogą ją zanieczyścić zwierzęta gospodarskie, dzikie zwierzęta, schroniska i ludzie powyżej. Strumienie lodowcowe niosą drobną mączkę skalną, która zatyka filtry, a w ciągu dnia wzbierają. Czerpiesz wodę w bezpiecznych miejscach, wstępnie ją oczyszczasz i uzdatniasz; na lodowce i w koryta potoków wchodź tylko z odpowiednim doświadczeniem.
Pozyskiwanie soku brzozowego: woda z drzewa wiosną
Wczesną wiosną, zanim pojawią się liście, w brzozach unosi się przejrzysty, lekko słodki sok. Możesz go zebrać przez mały nawiercony otwór – ale tylko przez te kilka tygodni, tylko za zgodą właściciela lasu i tylko w sposób, który nie szkodzi drzewu: jeden mały otwór w silnym drzewie, potem zatkany drewnianym korkiem. Sok szybko się psuje, a jego ilość bywa bardzo różna. To uzupełnienie, a nie pewne źródło wody.
Planowane tematy (8)
- Wody powierzchniowe
- Zbieranie wody deszczowej
- Wody gruntowe i źródła
- Woda w górach
- Woda w regionach suchych
- Śnieg i lód
- Woda z roślin: możliwości i ograniczenia
- Skropliny
Uzdatnianie wody
Osadzanie i wstępne filtrowanie
Mętną wodę oczyszcza się, pozwalając zawiesinie osiąść i przelewając wodę przez ściereczkę lub filtr do kawy. To obróbka wstępna, a nie uzdatnianie: woda jest potem czystsza, ale nie jest bezpieczna i trzeba ją jeszcze odkazić.
Przegotowanie wody
Intensywne gotowanie niezawodnie zabija bakterie, wirusy i pierwotniaki i uchodzi za jeden z najskuteczniejszych sposobów odkażania wody. Nie usuwa jednak chemikaliów ani soli, zużywa paliwo i nie chroni przed ponownym zanieczyszczeniem.
Dezynfekcja chlorem
Tabletki chlorowe lub odpowiednia niezapachowa domowa wybielacz zabijają bakterie i wirusy i zapewniają ochronę resztkową przed ponownym zanieczyszczeniem. Przy zwykłych dawkach chlor jest praktycznie nieskuteczny wobec Cryptosporidium i tylko częściowo skuteczny wobec Giardia; mętność i zimno osłabiają działanie.
Dezynfekcja dwutlenkiem chloru
Tabletki lub krople z dwutlenkiem chloru działają przeciw bakteriom i wirusom oraz – przy dostatecznie długim czasie działania – także przeciw Giardia i Cryptosporidium. W przypadku Cryptosporidium producenci często podają czas działania wynoszący kilka godzin; zimno i mętność go wydłużają.
Dezynfekcja UV i słoneczna dezynfekcja wody (SODIS)
Promieniowanie UV uszkadza materiał genetyczny mikroorganizmów. Zasilane bateriami urządzenia UV-C uzdatniają czystą wodę według producenta w krótkim czasie; w metodzie SODIS przezroczyste butelki PET leżą na słońcu przez wiele godzin. Obie metody działają tylko w czystej wodzie, nie usuwają chemikaliów i nie zapewniają ochrony resztkowej.
Filtry z włóknami kapilarnymi i membranowe
Przenośne filtry z włóknami kapilarnymi o typowej wielkości porów 0,1–0,2 µm zatrzymują bakterie i pierwotniaki, w tym Giardia i Cryptosporidium. Wirusy przechodzą przez takie filtry; chemikalia i sól nie są usuwane. Tam, gdzie można spodziewać się wirusów, zastosuj potem dezynfekcję chemiczną lub przegotowanie.
Filtry ceramiczne
Filtry ceramiczne zatrzymują pierwotniaki oraz – zależnie od wielkości porów i jakości – bakterie i można je czyścić szczotkowaniem. Wirusy nie są pewnie usuwane, podobnie jak chemikalia i sól. Pęknięcia sprawiają, że filtr przestaje działać, choć woda nie zmienia się na pierwszy rzut oka.
Węgiel aktywny
Węgiel aktywny wiąże niektóre rozpuszczone substancje na swojej dużej powierzchni wewnętrznej i dzięki temu poprawia zapach i smak, np. po chlorowaniu. Nie usuwa pewnie patogenów, nie usuwa soli, a chemikalia tylko niektóre. Węgiel z ogniska nie jest węglem aktywnym.
Improwizowany filtr piaskowo-żwirowy (model dydaktyczny)
Butelkowy filtr z tkaniny, piasku i żwiru dobrze pokazuje, jak warstwy zatrzymują mętność. Zmniejsza tylko mętność: nie czyni wody bezpieczną i nie usuwa niezawodnie patogenów, chemikaliów ani soli. Przefiltrowaną wodę trzeba zawsze zdezynfekować.
Destylacja i destylator słoneczny
Podczas destylacji woda odparowuje i skrapla się na chłodniejszej powierzchni; sól, mętność i patogeny zostają. Destylacja jest jedyną opisaną tu metodą, która usuwa sól. Destylator słoneczny daje jednak zwykle tylko niewielkie ilości, a substancje lotne mogą przejść do destylatu.
Dezynfekcja jodem
Tabletki lub roztwory jodu unieszkodliwiają bakterie i wirusy, a przy dostatecznym czasie działania – częściowo także Giardia, ale nie w sposób pewny Cryptosporidium. Jod nie jest odpowiedni dla każdego: kobiety w ciąży oraz osoby z chorobą tarczycy lub alergią na jod nie powinny go stosować, a karmiące piersią tylko po konsultacji z lekarzem. Jest przeznaczony wyłącznie do krótkiego stosowania (najwyżej kilka tygodni).
Filtry grawitacyjne do obozów i dla grup
W filtrze grawitacyjnym worek z nieuzdatnioną wodą wisi nad elementem filtrującym; woda spływa do czystego pojemnika bez pompowania. To wygodne dla grup. Jak każdy filtr mechaniczny zatrzymuje bakterie i pierwotniaki w zależności od elementu, ale zwykle nie wirusy i nie chemikalia – samo filtrowanie mechaniczne nie jest pełnym uzdatnieniem wody pitnej.
Prawidłowe używanie filtra pompkowego
Filtry pompkowe zasysają wodę wężem i przepychają ją przez element ceramiczny, z włókna szklanego lub z włókien kapilarnych. Dosięgają też płytkich strumyków i dołków. To, co zatrzymują, zależy od elementu; zwykle nie zatrzymują wirusów, chemikaliów ani soli. Wypompowana woda jest przefiltrowana, ale nie w każdej sytuacji nadaje się od razu do picia.
Prawidłowe użycie lampy UV-C
Lampę UV-C zanurza się w czystej wodzie i naświetla ją przez czas podany przez producenta. Użyta prawidłowo, według producenta dezaktywuje bakterie, wirusy i pierwotniaki. Wymaga czystej wody i naładowanych baterii, nie działa na gwint i brzeg butelki oraz nie zostawia ochrony resztkowej.
Łańcuchy uzdatniania: rozsądne łączenie metod
Żadna pojedyncza metoda polowa nie załatwia wszystkiego. Sprawdza się łańcuch: najpierw sklarować, potem usunąć lub zabić patogeny, potem czysto przechowywać. Typowe łańcuchy to „odstać – przefiltrować – zdezynfekować chemicznie” lub „odstać – przegotować”. Kolejność ma znaczenie, a nawet najlepszy łańcuch polowy niewiele daje przeciw chemikaliom i solom.
Ustalanie ilości wody w celu prawidłowego dawkowania
Dezynfekcja chemiczna działa tylko wtedy, gdy dawka pasuje do objętości. Kto nie zna objętości swoich pojemników, dawkuje za słabo (bez skutku) lub za mocno. Mając butelkę o znanej pojemności, można raz zmierzyć kanistry, garnki i worki i trwale je oznaczyć.
Poprawianie smaku uzdatnionej wody
Woda przegotowana smakuje płasko, woda chlorowana lub jodowana smakuje chemicznie – a źle smakującą wodę pije się za mało. Pomagają przelewanie między pojemnikami, odstawienie, węgiel aktywny lub napoje w proszku. Kolejność jest decydująca: wszystko dopiero po pełnym czasie działania.
Koagulacja i flokulacja: klarowanie mętnej wody
Środki koagulujące sprawiają, że drobne zawieszone cząstki, które same prawie nie opadają, zlepiają się w większe kłaczki, które opadają na dno. Dzięki temu bardzo mętna woda staje się na tyle klarowna, że można ją dezynfekować. Sama koagulacja nie czyni wody zdatną do picia – chyba że użyjesz dopuszczonego produktu łączonego zawierającego środek dezynfekujący, dokładnie według instrukcji producenta.
Odsalanie przez destylację na kuchence: zasada i ograniczenia
Wodę morską lub słonawą można uczynić zdatną do picia tylko przez destylację (lub specjalne urządzenia do odsalania) – filtry, tabletki i gotowanie nie usuwają soli. Z garnka, odwróconej pokrywki i naczynia na skropliny można w razie potrzeby destylować niewielkie ilości. Zużycie paliwa jest duże, a uzysk mały. Nigdy nie pij wody morskiej bezpośrednio.
Planowane tematy (12)
- Sedymentacja
- Filtracja wstępna
- Filtry z tkaniny
- Filtry piaskowe i żwirowe
- Węgiel aktywny
- Filtry ceramiczne
- Filtry membranowe i z włókien kapilarnych
- Dezynfekcja chemiczna
- Gotowanie wody
- Uzdatnianie promieniami UV
- Destylacja
- Przenośne systemy uzdatniania
Przechowywanie i transport
Bezpieczne przechowywanie i transport wody
Uzdatniona woda pozostaje bezpieczna tylko wtedy, gdy pojemniki są czyste, przeznaczone do żywności i zamknięte oraz gdy woda nie ulega skażeniu przy poborze. Pojemniki, w których kiedykolwiek były chemikalia lub paliwo, nie nadają się na wodę pitną.
Higiena wody i czyszczenie pojemników
Woda, która została bezpiecznie uzdatniona, bywa potem zanieczyszczona na nowo: przez niemyte ręce, brudne kubki, rurki do picia i pojemniki. Czyste ręce, osobne naczynia na wodę surową i pitną oraz regularnie czyszczone pojemniki zamykają ten ostatni punkt.
Noszenie i transport wody
Litr wody waży około kilograma – woda jest często najcięższym bagażem. Kilka mniejszych pojemników zamiast jednego dużego, wyraźny podział na wodę surową i pitną, noszenie blisko ciała oraz ochrona przed upałem i mrozem sprawiają, że transport jest bezpieczniejszy, a jeden wyciek nie pozbawia całego zapasu.
Picie i utrzymywanie wody w stanie płynnym na mrozie
Na mrozie ciało stale traci wodę przez oddychanie i pot, a pragnienie jest często słabsze. Jednocześnie zamarzają butelki i przewody. Pomagają ciepłe napoje z izolowanych butelek, butelki noszone blisko ciała lub w śpiworze oraz picie według planu. Jedzenie śniegu ich nie zastąpi.
Pobieranie wody z punktów poboru i beczkowozów
Gdy dostawy wody z sieci przez dłuższy czas nie działają, władze lub zakłady wodociągowe często zapewniają wodę: beczkowozy, punkty poboru, wodę butelkowaną lub, w niektórych krajach, studnie awaryjne. Liczą się czyste, zamykane pojemniki, sposób ich przenoszenia i stosowanie się do wskazówek – np. czy wodę trzeba przegotować przed wypiciem.
Planowane tematy (4)
- Zapasy wody
- Transport wody
- Czyszczenie pojemników
- Higiena wody
Zapotrzebowanie, zagrożenia i kryzysy
Ile wody potrzebuje organizm
Zapotrzebowanie człowieka na wodę nie jest stałą liczbą: upał, wysiłek, wysokość, zimno i stan zdrowia znacznie je zmieniają. Urzędy podają wartości do planowania zapasów; w terenie liczy się ograniczanie utraty wody i bezpieczne uzdatnianie jej w odpowiednim czasie.
Woda morska i słona woda
Wody morskiej nie wolno pić: organizm musi wydalić sól, zużywając dodatkową wodę, więc odwodnienie się pogłębia. Gotowanie, filtry, chlor, UV i węgiel aktywny nie usuwają soli – robi to tylko destylacja lub specjalne urządzenia do odsalania.
Częste błędy przy uzdatnianiu wody
Najgroźniejsze błędy biorą się nie ze słabej techniki, lecz z błędnych założeń: że czysta woda jest bezpieczna, że filtr usuwa wszystko albo że gotowanie pomaga na chemikalia. Żadna pojedyncza metoda nie pokrywa wszystkich zagrożeń.
Zanieczyszczenie chemiczne: czego nie da się naprawić w terenie
Gotowanie, filtrowanie, chlor i UV działają na patogeny – nie działają niezawodnie na rozpuszczone chemikalia, takie jak paliwa, rozpuszczalniki, pestycydy czy metale ciężkie. Przy podejrzeniu zanieczyszczenia chemicznego jedyną bezpieczną decyzją w terenie jest użycie innego źródła.
Woda podczas klęsk żywiołowych i awarii zaopatrzenia
Powodzie, burze, trzęsienia ziemi lub długie przerwy w dostawie prądu mogą przerwać zaopatrzenie w wodę pitną albo ją zanieczyścić. Liczy się przygotowany zapas, stosowanie się do oficjalnych komunikatów, np. o konieczności przegotowywania wody, i ostrożność wobec wody powodziowej, która jest prawie zawsze zanieczyszczona.
Woda awaryjna z bojlera i rur
Gdy zaopatrzenie zawodzi, w domu często nadal jest woda: w zasobniku bojlera, w rurach i w kostkach lodu. Można ją bezpiecznie spuścić, gdy odłączysz prąd lub gaz do bojlera i zamkniesz dopływ. Woda z instalacji grzewczej, muszli klozetowej, łóżek wodnych czy basenów nie jest wodą pitną.
Nakaz przegotowania wody i woda podczas powodzi
Przy nakazie przegotowania woda z kranu jest mikrobiologicznie niebezpieczna; do picia, mycia zębów, kostek lodu, mleka dla niemowląt i przygotowywania żywności używa się wody przegotowanej lub butelkowanej. Przy zakazie picia gotowanie nie pomaga. Woda powodziowa jest prawie zawsze zanieczyszczona ściekami i chemikaliami.
Mierzenie i dzielenie wody w grupie
Gdy brakuje wody, pomaga jasny plan: zmierz zapas, zabezpiecz wodę pitną przed wszystkim innym, dziel sprawiedliwie według potrzeb i ogranicz straty. Zmniejszanie samej wody pitnej poniżej potrzebnej ilości jest niebezpieczne – lepiej ograniczyć pocenie się, wysiłek i marnotrawstwo oraz wcześnie zorganizować pomoc lub uzupełnienie zapasów.
Rozdzielanie wody według zastosowania: woda pitna, higieniczna i użytkowa
Gdy wody brakuje, pomaga podzielenie jej na stopnie: bezpieczna woda pitna do picia, gotowania, mycia zębów i dla niemowląt; uzdatniona lub czysta woda do mycia rąk; woda użytkowa z wanny, beczki na deszczówkę lub basenu tylko do spłukiwania toalety i sprzątania. Wyraźne oznaczenia zapobiegają pomyłkom.
Woda dla zwierząt domowych w sytuacjach kryzysowych
Zwierzęta domowe w sytuacjach kryzysowych potrzebują własnej bezpiecznej wody pitnej i należą do planowania zapasów. Nie powinny pić wody powodziowej, wody z kałuż, wody z muszli klozetowych ani wody z zakwitem glonów. Potrzebna ilość zależy od gatunku, wielkości, karmy i pogody – w razie wątpliwości zapytaj weterynarza.
Własna studnia po powodzi
Jeśli prywatną studnię lub zbiornik na wodę zalała powódź, wodę uważa się za zanieczyszczoną, dopóki badanie nie wykaże inaczej. Nie pij jej ani nie używaj do gotowania czy mycia zębów i nie dotykaj połączeń elektrycznych pompy, gdy są mokre. Zdezynfekuj i przepłucz studnię zgodnie z instrukcjami urzędu lub przez fachowców, a potem zbadaj wodę.
Planowanie wody na wyprawy: punkty uzupełnienia i rezerwy
Planowanie wody na wyprawę oznacza ustalenie punktów uzupełnienia, ilości do niesienia i rezerwy jeszcze przed wyruszeniem. Źródła mogą wyschnąć, schroniska być zamknięte, a przy fontannach może być oznaczenie „nie jest wodą pitną”. Częścią planu jest druga metoda uzdatniania i plan B na wypadek, gdyby punkt wodny zawiódł.
Sinice i zakwity glonów: unikaj wody
Masowy rozwój sinic („niebiesko-zielonych glonów”) może wytwarzać toksyny, których nie usuwa niezawodnie ani gotowanie, ani popularne filtry i tabletki outdoorowe. Nie pij wody z zielonkawymi, niebieskawymi lub czerwonawymi smugami, kożuchem albo kolorowymi matami, nie kąp się w niej i trzymaj z dala zwierzęta. Znajdź inne źródło.
Woda dla niemowląt, osób starszych i chorych w sytuacjach kryzysowych
Niemowlęta, osoby starsze, kobiety w ciąży i chorzy są szczególnie narażeni na niedobór wody i zanieczyszczoną wodę. Do pokarmu dla niemowląt używaj wyłącznie bezpiecznej wody, zgodnie z zaleceniami władz, aktywnie zachęcaj osoby starsze do picia i uwzględnij potrzebę przyjmowania leków. Gdy pojawią się objawy ostrzegawcze, szybko szukaj pomocy lekarskiej.
Planowane tematy (7)
- Zapotrzebowanie na wodę
- Zanieczyszczenia chemiczne
- Woda słona i morska
- Woda podczas klęsk żywiołowych
- Niedobór wody
- Błędy przy uzdatnianiu
- Uzdatnianie wody w domu