Czytanie języka ptaków: okrzyki alarmowe i zachowanie jako wskazówki

Oprócz śpiewu wiele ptaków śpiewających ma różne nawoływania: ciche głosy kontaktowe, by nie zgubić się w grupie, głosy żebrzące piskląt i głosy alarmowe w razie niebezpieczeństwa. Głosy alarmowe często różnią się zależnie od rodzaju zagrożenia. Gdy wróg siedzi w miejscu, na przykład kot w krzaku albo sowa w dzień, wiele ptaków woła głośno, ostro i wielokrotnie, a nawet gromadzi się wokół wroga. To zachowanie nazywa się „mobbingiem”.

Przy zagrożeniu z powietrza, na przykład polującym ptaku drapieżnym, słychać za to często krótkie, wysokie, cienkie głosy, które trudno zlokalizować. W ten sposób ptak ostrzega innych, nie zdradzając łowcy, gdzie sam się znajduje. Wiele ptaków reaguje też na głosy alarmowe innych gatunków, a nasłuchują ich również wiewiórki i inne ssaki.

Ponieważ każdy ptak reaguje dopiero, gdy niebezpieczeństwo jest dostatecznie blisko, alarm rozchodzi się jak fala. Gdy przez las idzie lis, niepokój przesuwa się razem z nim. Alarm, który się przemieszcza, wskazuje więc na idące zwierzę lub człowieka; alarm, który długo trwa w jednym miejscu, często wskazuje na drapieżnika siedzącego w miejscu.

Alarm rozpoznasz tylko wtedy, gdy wiesz, jak brzmi „normalność”. Dlatego najważniejszym krokiem jest wybranie stałego miejsca obserwacji – w ogrodzie, w parku lub na skraju lasu – i siadanie tam cicho raz za razem. Słuchaj, jak brzmi, gdy wszystko jest spokojne: swobodny śpiew, pojedyncze nawoływania kontaktowe, szelest ptaków żerujących na ziemi.

Potem obserwuj zmiany: czy nagle robi się cicho? Czy kilka ptaków jednocześnie gwałtownie zrywa się do lotu? Czy słychać ostre serie krzyków? Czy wiele ptaków patrzy w tę samą stronę? Często liczy się nie pojedynczy głos, lecz cały obraz. Pojedynczy głośny okrzyk może też być kłótnią o jedzenie albo walką o terytorium.

Ogromnie pomaga notatnik. Zapisuj, kiedy zaczął się alarm, gdzie, jak brzmiał i dokąd się przemieszczał – oraz co zobaczyłeś potem. Z czasem rozpoznasz wzorce typowe dla twojego miejsca.

Jedno z najważniejszych spostrzeżeń podczas nasłuchiwania jest niewygodne: najczęściej sam jesteś przyczyną. Gdy idziesz ścieżką, alarm biegnie przed tobą i ostrzega wszystkie zwierzęta wokół. Dlatego głośne grupy widzą w lesie tak mało zwierząt.

Gdy dotrzesz na swoje miejsce, zauważ, jak daleko sięga ten niepokój i ile czasu potrzeba, by ptaki znów się uspokoiły. Jeśli idziesz wolniej, ciszej i nie prosto na ptaki, strefa niepokoju się zmniejsza. To dobre nie tylko dla twoich obserwacji, ale też dla zwierząt, które zużywają mniej energii na ucieczkę.

Jon Young spopularyzował takie odczytywanie „języka ptaków” w swojej książce „What the Robin Knows”. Pozostaje ważne: każda interpretacja jest przypuszczeniem, które sprawdzasz własną obserwacją. Aplikacje do rozpoznawania głosów ptaków mogą pomóc w identyfikacji, ale nie zastępują słuchania w kontekście.

Samo nasłuchiwanie jest nieszkodliwe, ale zrobione źle może szkodzić ptakom. Odtwarzane głosy ptaków („playback”) mogą poważnie niepokoić ptaki w okresie lęgowym, bo podejrzewają one rywala na swoim terytorium. Na obszarach chronionych jest to często zabronione. Zrezygnuj z tego i sprawdź lokalne przepisy.

Nie podchodź też do gniazd, żeby zobaczyć, jak zareagują rodzice. Wielokrotne niepokojenie może sprawić, że ptaki porzucą lęg. Jeśli usłyszysz alarm, sprawdź to z daleka przez lornetkę, zamiast podchodzić. W ten sposób również sprawca zamieszania – na przykład sowa w swojej kryjówce – pozostanie niezakłócony.

Siadaj w swoim miejscu regularnie przez 20 do 30 minut, przez kilka tygodni, najlepiej o podobnych porach dnia. Pierwsze minuty po przybyciu są zwykle niespokojne; prawdziwa obserwacja zaczyna się dopiero potem. Śmiało zamykaj co jakiś czas oczy i spróbuj przypisać każdy głos do kierunku.

Na początek dobre są gatunki rzucające się w oczy, spotykane w wielu europejskich ogrodach i lasach, które głośno ostrzegają, takie jak kosy i sójki. Ale żeby rozpoznać alarm, nie musisz umieć rozpoznawać gatunków. Z dziećmi można zrobić z tego zabawę: kto pierwszy usłyszy, że coś się zmienia, i w którą stronę wskazuje niepokój?