Improwizowana izolacja z przedmiotów codziennego użytku
Gdy brakuje karimaty lub ciepłej odzieży, izolują też karton, gazeta, poduszki, koce, plecaki albo suche liście. Liczy się uwięzione, nieruchome powietrze – i to, żeby wszystko pozostało suche. Izolacja od spodu działa najsilniej, bo ziemia odbiera więcej ciepła przez przewodzenie niż powietrze.
- 10–30 minut
Wyjaśnione prosto
Dlaczego puchowa kurtka grzeje? Nie dlatego, że same pióra są ciepłe, ale dlatego, że między nimi uwięzione jest dużo powietrza. Nieruchome powietrze przepuszcza ciepło bardzo wolno. Dokładnie tę zasadę możesz wykorzystać niemal z wszystkim: ze zmiętą gazetą, tekturą, poduszkami, kocami, suchymi liśćmi. Wszystko, co zatrzymuje wiele małych kieszeni powietrza, spowalnia utratę ciepła.
Najważniejsza jest izolacja od spodu. Zimne podłoże odbiera ciepło z ciała, jak zimny kamień, na którym siedzisz. Podłóż więc najpierw kilka warstw tektury, worek lub grubą warstwę suchych liści – i dopiero potem się okryj. I wszystko musi pozostać suche, bo mokry materiał prawie już nie grzeje.
Dwie zasady bezpieczeństwa: papier, tektura i koce łatwo się zapalają – trzymaj je z dala od świec i grzejników. A folia nigdy nie idzie na głowę ani twarz. Jeśli ktoś mocno drży, wydaje się splątany lub bardzo senny, zadzwoń pod numer alarmowy (112 w UE).
Jak to działa
Ciało traci ciepło na kilka sposobów: przez przewodzenie (bezpośredni kontakt z czymś zimniejszym, np. z ziemią), przez konwekcję (powietrze lub wiatr przepływa i unosi ciepło), przez promieniowanie oraz przez parowanie potu lub wilgoci. Izolacja działa głównie przeciw przewodzeniu i konwekcji. Tworzy warstwę nieruchomego powietrza między tobą a zimnem.
Powietrze słabo przewodzi ciepło – ale tylko dopóki się nie porusza. Dlatego sterta zmiętego papieru jest cieplejsza niż płaski arkusz: liczne załamania zatrzymują powietrze w małych kieszeniach. Tak samo działają tektura falista, wypełnienia, wełna i liście. Woda natomiast przewodzi ciepło wielokrotnie lepiej niż powietrze. Gdy materiał zmoknie, woda wypiera powietrze i izolacja prawie całkowicie przestaje działać.
Podłoże to szczególny przypadek. Zwykle jest zimniejsze niż powietrze i dotyka ciała na dużej powierzchni – pod całym ciężarem. To zgniata miękki materiał i wypycha powietrze. Dlatego pod sobą potrzebujesz więcej i twardszych warstw niż na sobie. Gruba kurtka na wierzchu niewiele pomoże, jeśli leżysz bezpośrednio na zimnym betonie lub mokrej ziemi.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Najpierw pod spodem, potem na wierzchu, potem wiatr. Podłóż kilka warstw tektury, poduszki z kanapy, pusty worek lub plecak pod biodra i barki – tam ciężar ciała naciska najmocniej. Na dworze może pomóc gruba warstwa suchych liści. Im grubiej, tym lepiej, bo ściśnięty materiał izoluje słabiej.
Na wilgotnym gruncie folia idzie pod izolację, nie na nią. Dzięki temu wilgoć z ziemi nie przenika. Jeśli folia leży bezpośrednio na tobie, wilgoć z ciała gromadzi się pod nią, a ubranie i izolacja moknął od środka. Zmięte gazety lub suche liście możesz wcisnąć między dwie warstwy ubrania, zwłaszcza w okolicy tułowia i ud.
Głowa i szyja tracą zauważalnie dużo ciepła, bo są dobrze ukrwione i często pozostają odkryte. Czapka, szalik lub chustka pomagają od razu. A potem wiatr: schowaj się za murem, pojazdem lub w bramie. Koc ratunkowy lub plandeka owinięte wokół zewnętrznych warstw izolacji zatrzymują wiatr, który inaczej wywiałby ciepłe powietrze z warstw.
Typowe sytuacje
Nieplanowany nocleg na dworze, bo trasa trwała dłużej, niż zakładano: tu opróżniony plecak to dobra mata pod nogi lub biodra. Siedzenie na plecaku jest często cieplejsze niż leżenie na ziemi, bo mniejsza część ciała dotyka podłoża.
W domu, gdy zawiedzie ogrzewanie: zostańcie razem w jednym, jak najmniejszym pomieszczeniu. Uszczelnijcie okna kocami lub tekturą, śpijcie na poduszkach z kanapy, a nie na podłodze, i noście kilka warstw ubrań. Żadnych grilli, kuchenek gazowych ani improwizowanych grzejników w domu – nawet „na chwilę”.
Przy czekaniu na dworcu, w samochodzie lub w schronie awaryjnym: tekturę można znaleźć prawie wszędzie, a daje zaskakująco dobrą matę. Gazeta między swetrem a kurtką robi wyraźną różnicę.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Wychłodzenie podkrada się niepostrzeżenie. Pierwsze objawy to silne drżenie, niezdarność i zły nastrój; później pojawiają się splątanie i senność, a drżenie może nawet ustać. Jeśli zauważysz takie objawy u siebie lub u innych, zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE), chroń osobę przed dalszym zimnem, wiatrem i wilgocią i izoluj ją od podłoża. Improwizowana izolacja nie zastępuje pomocy medycznej.
Niemal wszystkie improwizowane materiały izolacyjne są łatwopalne: papier, tektura, liście, koce, poduszki. Trzymaj je z dala od świec, kuchenek, grzejników promiennikowych i żaru. Nigdy nie używaj w pomieszczeniach, namiotach ani pojazdach ogrzewaczy spalających paliwo, grilli ani kuchenek gazowych – wytwarzają tlenek węgla, niewidzialny, bezwonny gaz, który może być śmiertelny.
Folii ani worków na śmieci nigdy nie wolno naciągać na głowę ani twarz – grozi uduszeniem. Nie zostawiaj z nimi dzieci bez opieki.
Warto wiedzieć
Zasady te pochodzą z medycyny ratunkowej: fachowe wytyczne dotyczące wychłodzenia kładą nacisk na izolowanie człowieka od podłoża, ochronę przed wiatrem i wilgocią oraz stosowanie bariery paroszczelnej. Te zasady obowiązują niezależnie od tego, czy masz drogą karimatę, czy stos tektury.
Częsty mit głosi, że ciepło tracimy głównie „przez głowę”. W rzeczywistości każda odkryta część ciała traci ciepło; głowa po prostu rzuca się w oczy, bo często jest jedyną odsłoniętą częścią. Czapka i tak zawsze się opłaca.
Jak dobrze izoluje dany materiał, trudno stwierdzić bez pomiaru. Jako zasadę kciuka przyjmij: suchy, luźny, gruby – i więcej pod tobą niż na tobie.
Krok po kroku
Najpierw od spodu
Podłóż pod siebie kilka warstw kartonu, pustą torbę, poduszki lub grubą warstwę suchych liści. Im grubiej, tym lepiej – ściśnięty materiał izoluje słabiej.
- 1
Najpierw od spodu
Podłóż pod siebie kilka warstw kartonu, pustą torbę, poduszki lub grubą warstwę suchych liści. Im grubiej, tym lepiej – ściśnięty materiał izoluje słabiej.
- 2
Odetnij wilgoć
Na wilgotnym podłożu połóż folię pod izolację, nie na wierzchu – inaczej skropliny zbierają się przy ciele.
- 3
Wypełnij ubranie
Wepchnij zmięte gazety lub suche liście między dwie warstwy ubrania, zwłaszcza wokół tułowia i ud.
- 4
Chroń głowę i kark
Czapka, szalik lub chusta wyraźnie zmniejszają utratę ciepła przez głowę i szyję.
- 5
Osłoń przed wiatrem
Schowaj się za ścianą, pojazdem lub w przejściu drzwiowym; owiń folię NRC lub plandekę jako osłonę przed wiatrem na zewnątrz warstw izolacyjnych.
Częste błędy
- Przykrywanie się tylko od góry przy leżeniu na zimnym podłożu
- Używanie mokrego materiału
- Folia bezpośrednio na skórze
- Kładzenie materiału izolacyjnego obok świeczki lub promiennika
Krótki przegląd
Materiały
Gazeta i karton
Łatwopalne – trzymaj z dala od świec, kuchenek, grzejników i żaru.
Mokre traci prawie całą izolację.
Wełniany koc / kołdra
Trzymaj z dala od świec, pieców i grzejników.
Plecak
Pusta, pod nogi lub biodra
Folia z tworzywa / duşy worek na śmieci
Jako bariera przeciwwilgociowa od spodu
Ĺatwo siÄ™ rwie; nigdy nie naciÄ…gaj na gĹ‚owÄ™ (ryzyko uduszenia).
Nie uşywaj do wody pitnej, jeśli nie jest przeznaczona do kontaktu z şywnością.
Koc ratunkowy
Po przedziurawieniu łatwo się rwie; nadaje się tylko na krótkotrwałe schronienie.
Przewodzi prąd – trzymaj z dala od linii energetycznych.
Nadaje się dla
- Nieplanowana noc na zewnątrz
- Mieszkanie bez ogrzewania
- Czekanie na dworcu, w samochodzie lub w schronieniu awaryjnym
Nie nadaje się dla
- Zamiennik pomocy lekarskiej przy wychłodzeniu
- Bliskość otwartego ognia lub grzejników
Wymagania wstępne
- Suche materiały
- Podstawowa wiedza o utracie ciepła
Bezpieczeństwo
- Nigdy nie naciągaj folii na twarz ani głowę (ryzyko uduszenia) i nie zostawiaj z nią dzieci bez nadzoru.
Jak to działa
Nieruchome powietrze słabo przewodzi ciepło. Dlatego prawie każdy luźny, suchy materiał, który zatrzymuje wiele małych kieszeni powietrza – zmięty papier, tektura falista, liście, wypełnienia – spowalnia utratę ciepła. Woda wypiera powietrze i przewodzi ciepło znacznie lepiej, więc mokry materiał traci prawie całe działanie. Podłoże jest zwykle zimniejsze niż powietrze i styka się z ciałem na dużej powierzchni, dlatego izoluj najpierw od spodu.
Zalety
- Materiały dostępne prawie wszędzie
- Działa od razu
- Nie potrzeba energii
Wady
- Nieporęczne
- Mokre prawie nie działa
- Łatwopalne
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Wytyczne Wilderness Medical Society dotyczące wychłodzenia podkreślają izolowanie poszkodowanych od podłoża, ochronę przed wiatrem i wilgocią oraz stosowanie bariery paroszczelnej. Te zasady dotyczą także materiałów improwizowanych.
FM 3-05.70 opisuje również izolację z suchych materiałów naturalnych. Improwizowana izolacja nie zastępuje odpowiedniego sprzętu, ale może znacznie zwiększyć bezpieczeństwo w czasie do przybycia pomocy lub do rana.
Warianty
- W domu przy awarii ogrzewania
- Zostańcie w jednym pomieszczeniu, uszczelnijcie okna kocami lub kartonem, śpijcie na poduszkach z kanapy zamiast na podłodze, załóżcie kilka warstw ubrań.
Częste błędy
- Przykrywanie się tylko od góry przy leżeniu na zimnym podłożu
- Używanie mokrego materiału
- Folia bezpośrednio na skórze
- Kładzenie materiału izolacyjnego obok świeczki lub promiennika
Ograniczenia i ryzyka
- Brak instrukcji leczenia wychłodzenia
- Brak danych o wartościach izolacyjnych poszczególnych materiałów
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Gazeta i karton
- Mata do spania, Suche liście, trawa lub gałązki iglaste (Zbieraj tylko tam, gdzie wolno; żadnych roślin chronionych. Sprawdź, czy nie ma kleszczy i owadów.), Plecak, Sucha odzież na zmianę (Noś ją w wodoodpornym opakowaniu – mokra odzież prawie nie izoluje.), Wełniany koc / kołdra (Trzymaj z dala od świec, pieców i grzejników.), Izolowana lodówka turystyczna (Utrzymuje chłód tylko przez ograniczony czas; bez wkładów chłodzących lub lodu nie jest lodówką.), Śpiwór (Nie przechowuj długo w ściśniętej formie; nie pakuj wilgotnego.), Izolowana skrzynia do gotowania (skrzynia z sianem, termos obiadowy) (Nigdy nie wkładaj do środka otwartego ognia ani żaru – tylko gorący, zamknięty garnek.), Długie źdźbła na poszycie (trzcina, trawa, sitowie) (Bardzo łatwopalne – żadnego otwartego ognia ani iskier w pobliżu.), Izolacja garnka (pokrowiec termoizolacyjny, czapka lub polar) (Tylko wokół garnka, który już nie stoi na kuchence – materiał zajmuje się ogniem od płomienia.)
- Wełniany koc / kołdra
- Mata do spania, Suche liście, trawa lub gałązki iglaste (Zbieraj tylko tam, gdzie wolno; żadnych roślin chronionych. Sprawdź, czy nie ma kleszczy i owadów.), Plecak, Sucha odzież na zmianę (Noś ją w wodoodpornym opakowaniu – mokra odzież prawie nie izoluje.), Izolowana lodówka turystyczna (Utrzymuje chłód tylko przez ograniczony czas; bez wkładów chłodzących lub lodu nie jest lodówką.), Śpiwór (Nie przechowuj długo w ściśniętej formie; nie pakuj wilgotnego.), Gazeta i karton (Łatwopalne – trzymaj z dala od świec, kuchenek, grzejników i żaru.), Izolowana skrzynia do gotowania (skrzynia z sianem, termos obiadowy) (Nigdy nie wkładaj do środka otwartego ognia ani żaru – tylko gorący, zamknięty garnek.), Długie źdźbła na poszycie (trzcina, trawa, sitowie) (Bardzo łatwopalne – żadnego otwartego ognia ani iskier w pobliżu.), Izolacja garnka (pokrowiec termoizolacyjny, czapka lub polar) (Tylko wokół garnka, który już nie stoi na kuchence – materiał zajmuje się ogniem od płomienia.)
- Plecak
- Mata do spania, Suche liście, trawa lub gałązki iglaste (Zbieraj tylko tam, gdzie wolno; żadnych roślin chronionych. Sprawdź, czy nie ma kleszczy i owadów.), Sucha odzież na zmianę (Noś ją w wodoodpornym opakowaniu – mokra odzież prawie nie izoluje.), Wełniany koc / kołdra (Trzymaj z dala od świec, pieców i grzejników.), Izolowana lodówka turystyczna (Utrzymuje chłód tylko przez ograniczony czas; bez wkładów chłodzących lub lodu nie jest lodówką.), Śpiwór (Nie przechowuj długo w ściśniętej formie; nie pakuj wilgotnego.), Gazeta i karton (Łatwopalne – trzymaj z dala od świec, kuchenek, grzejników i żaru.), Izolowana skrzynia do gotowania (skrzynia z sianem, termos obiadowy) (Nigdy nie wkładaj do środka otwartego ognia ani żaru – tylko gorący, zamknięty garnek.), Długie źdźbła na poszycie (trzcina, trawa, sitowie) (Bardzo łatwopalne – żadnego otwartego ognia ani iskier w pobliżu.), Izolacja garnka (pokrowiec termoizolacyjny, czapka lub polar) (Tylko wokół garnka, który już nie stoi na kuchence – materiał zajmuje się ogniem od płomienia.)
- Folia z tworzywa / duşy worek na śmieci
- Tarp, Koc ratunkowy (Po przedziurawieniu Ĺ‚atwo siÄ™ rwie; nadaje siÄ™ tylko na krĂłtkotrwaĹ‚e schronienie.), Teczka na dokumenty (wodoodporna) (Przechowuj w bezpiecznym miejscu – zawiera wrażliwe dane osobowe.), Poncho przeciwdeszczowe (Użyty jako schronienie, nie chroni już ciała przed deszczem.), Worek biwakowy (Nigdy nie zasłaniaj całkowicie twarzy.), Namiot (Nie gotuj i nie ogrzewaj się w namiocie (niebezpieczeństwo pożaru i zatrucia tlenkiem węgla).), Wytrzymały worek na śmieci (duży) (Ryzyko uduszenia: nigdy nie naciągaj plastikowych worków na głowę ani twarz i trzymaj je z dala od małych dzieci.), Grupowy worek biwakowy (Szczelne – wietrz regularnie.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (2)
- Wilderness & Environmental Medicine (Wilderness Medical Society) (2019): Wilderness Medical Society Clinical Practice Guidelines for the Out-of-Hospital Evaluation and Treatment of Accidental Hypothermia: 2019 Update · Izolacja od podłoża, ochrona przed wiatrem i wilgocią, bariera paroszczelna
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Izolacja z suchych materiałów naturalnych