Odczytywanie poziomic: grzbiety, doliny, przełęcze, stromizna

Każda warstwica łączy punkty o jednakowej wysokości. Różnica wysokości między jedną linią a następną nazywa się cięciem warstwicowym i jest podana na marginesie mapy; na mapach turystycznych spotyka się na przykład 10 lub 20 metrów, ale różni się to między mapami. Często co piąta linia jest wydrukowana grubiej (warstwica zasadnicza) i opatrzona wartością wysokości.

Odstępy między warstwicami pokazują nachylenie stoku. Gdy linie są blisko siebie, stok jest stromy; gdy są daleko od siebie, stok jest łagodny. Gdy niemal zlewają się w pas, zwykle jest tam stroma ściana albo urwisko – wiele map oznacza skały także specjalnymi znakami lub cieniowaniem.

Aby odróżnić górę od dołu, użyj wartości wysokości, punktów szczytowych z wysokościami, jezior i potoków. Woda zawsze płynie w dół. Tam, gdzie potok wcina się w warstwice kształtem litery V, czubek V jest skierowany pod górę, przeciw nurtowi.

Dolina lub żleb: linie tworzą V lub U, którego czubek skierowany jest w górę. Często płynie w nim strumień. Grzbiet lub ostroga: linie też tworzą V lub U, ale czubek skierowany jest w dół. Grzbiety to często dobre, otwarte linie do wchodzenia i schodzenia; żleby natomiast mogą być strome, mokre i narażone na spadające kamienie.

Siodło: najniższy punkt między dwoma wysokimi punktami. Na mapie wygląda jak klepsydra lub motyl – dwa zestawy pierścieni, między którymi linie wyginają się na zewnątrz. Siodła to często naturalne przełęcze, którymi ścieżki prowadzą z jednej doliny do następnej.

Pagórek: mały zamknięty pierścień lub kilka pierścieni wewnątrz siebie oznacza wzniesienie. Zagłębienie: zamknięte pierścienie z małymi kreskami skierowanymi do wewnątrz oznaczają zagłębienie bez odpływu. Stromy stopień: linie zagęszczają się na krótkim odcinku, a potem znów się rozstępują.

Stopnie skalne i urwiska niższe niż cięcie warstwicowe mogą całkowicie zniknąć między dwiema warstwicami. Miejsce, które na mapie wygląda na równe, może więc zawierać stopień, z którego nie da się zejść. Nigdy nie zakładaj, że teren między dwiema liniami jest równy.

Stok wypukły – taki, który im niżej, tym staje się coraz bardziej stromy – ukrywa to, co leży pod nim. Z góry wygląda niewinnie, a krawędź widać dopiero wtedy, gdy jest za późno. Dlatego nigdy nie schodź po stromych odcinkach „na ślepo”. Jeśli nie widzisz, jak teren biegnie dalej, wróć albo poszukaj bardziej otwartej trasy.

Mapa nie mówi też, czy dane miejsce jest przejezdne dla pieszego – mokra skała, luźny piarg czy śnieg nie są na niej zaznaczone. Warstwice pomagają wybrać bezpieczną trasę, ale nie zastępują własnych oczu i gotowości do zawrócenia.

Wybór trasy: porównaj dwie możliwe trasy według odstępów między liniami. Ta, która wykorzystuje łagodniejsze odcinki, jest zwykle bezpieczniejsza i często szybsza, nawet jeśli na mapie wygląda na dłuższą. Planuj trasy wzdłuż łagodniejszych odcinków, gdzie to możliwe, i po grzbietach, a nie przez żleby.

Ustalanie pozycji: ukształtowanie terenu często zdradza więcej niż ścieżki, bo ścieżki się zmieniają, a grzbiety i doliny pozostają. Jesteś na grzbiecie, w siodle czy na stoku? Kompasem możesz nawet określić wystawę stoku: skieruj go wzdłuż linii spadku stoku, na którym stoisz – w kierunku, w którym potoczyłaby się piłka – i poszukaj na mapie stoków opadających w tę samą stronę. To bardzo zawęża twoją pozycję.

Nawigacja bez ścieżek: w terenie bezdrożnym możesz używać form terenu jako poręczy – w górę grzbietem, wzdłuż dna doliny, do siodła. Doświadczeni nawigatorzy często polegają bardziej na terenie niż na ścieżkach.

Weź mapę na wycieczkę w znanym terenie i zatrzymuj się w charakterystycznych miejscach: gdzie teraz jestem na mapie? Stoję na grzbiecie czy w zagłębieniu? Czy dalej robi się bardziej stromo, czy łagodniej? Porównuj to, co widzisz, z liniami.

W domu możesz zbudować prosty model: ulep z plasteliny małą górę i potnij ją nitką na warstwy o równej grubości. Układaj plastry kolejno na papierze i obrysowuj ich krawędzie – a otrzymasz własną mapę z warstwicami. Dzieci dzięki temu od razu rozumieją, dlaczego gęste linie oznaczają stromo.