Dbanie o siebie dla osób pomagających: nie wypal się

Pomaganie kosztuje siły fizyczne i emocjonalne. Kto jest świadkiem cierpienia, zabiera trochę z niego ze sobą do domu – bywa to nazywane zmęczeniem współczuciem. W pierwszej, ostrej fazie napięcie często maskuje zmęczenie: czujesz się czujny i sprawny, aż siły nagle się kończą.

Długi kryzys to bardziej maraton niż sprint. Kto w pierwszych dniach daje z siebie wszystko, odpada później – właśnie wtedy, gdy pomoc jest wciąż potrzebna. Kto natomiast planuje przerwy, sen i dzielenie się zadaniami, pozostaje skuteczny dłużej i w końcu pomaga większej liczbie osób.

Dotyczy to zarówno wolontariuszy w schroniskach, jak i pomocników sąsiedzkich czy opiekunów rodzinnych. Zwłaszcza opiekunowie rodzinni często nie mają nikogo, kto by ich zastąpił, i dlatego szczególnie grozi im przeciążenie.

Typowe oznaki, że czas się wycofać: drażliwość, bezsenność, cynizm („Nic z tego i tak nie ma znaczenia”), poczucie, że jest się niezastąpionym, picie większej ilości alkoholu, wycofywanie się z kontaktów z rodziną i przyjaciółmi. Do tego należą też częstsze błędy, bóle głowy lub poczucie, że nie potrafisz się wyłączyć.

Takie oznaki często łatwiej dostrzec u innych niż u siebie. Dlatego sensowny jest system par: dwoje pomocników czuwa nad sobą nawzajem, przypomina o przerwach i otwarcie, a życzliwie zwraca uwagę na sygnały ostrzegawcze. Pomaga też krótka codzienna autokontrola: jak spałem? Czy jadłem? Jak naprawdę się czuję?

Przed: wyjaśnij własną sytuację. Czy jesteś zdrowy, czy twoja rodzina jest zaopiekowana? Jak długo możesz realistycznie pomagać? Kto jest twoją osobą kontaktową i komu zgłaszasz zakończenie pomocy?

W trakcie: trzymaj się ustalonych przerw, regularnie jedz i pij, trzymaj się zmian i zamieniaj się z innymi. Podejmuj tylko zadania odpowiadające twoim możliwościom. Rozmawiaj o swoich przeżyciach w zespole lub z zaufanymi osobami, nie obciążając innych przykrymi szczegółami.

Po: zakończ świadomie, na przykład przekazaniem obowiązków lub krótkim rytuałem. Odpocznij, spędzaj czas z rodziną i przyjaciółmi i rób rzeczy, które ci służą. Wiele organizacji oferuje swoim pomocnikom usługi wsparcia – korzystaj z nich, zwłaszcza jeśli to, co przeżyłeś, wciąż cię dręczy.

Wyczerpanie to ryzyko wypadku. Prowadź pojazd, pracuj narzędziami lub sprzątaj po burzach tylko wtedy, gdy jesteś wypoczęty. Nie pomagaj ponad swoje możliwości: strefy zagrożenia są zarezerwowane dla służb ratunkowych, a dla laików pierwsza pomoc oznacza podstawowe czynności i wezwanie pomocy, nic więcej. Maskowanie zmęczenia kofeiną lub alkoholem tylko odsuwa problem w czasie.

Te wskazówki nie zastępują superwizji ani profesjonalnej pomocy i nie są leczeniem wypalenia ani skutków traumy. Jeśli obciążenie się utrzymuje, zwróć się do lekarza rodzinnego, poradni lub specjalistów zdrowia psychicznego. Przy myślach samobójczych lub o samouszkodzeniu albo zagrożeniu dla innych: natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE) lub na lokalny telefon zaufania.

Poradnik WHO o psychologicznej pierwszej pomocy zawiera osobny rozdział o dbaniu o siebie i współpracowników przed pomaganiem, w jego trakcie i po nim. Centrum Referencyjne IFRC ds. Wsparcia Psychospołecznego opublikowało „Caring for Volunteers”, zestaw narzędzi przeznaczony specjalnie dla wolontariuszy, a wytyczne IASC zaliczają wsparcie dla pomocników do minimalnych działań w sytuacjach kryzysowych.

W sytuacji kryzysowej przerwy często wydają się czymś niewłaściwym – jakbyś zawodził innych. Pomaga inne spojrzenie: wypoczęty pomocnik jest lepszym pomocnikiem. Dbanie o siebie niczego nie odbiera innym; sprawia, że pomoc się nie urywa.