Psychologiczna pierwsza pomoc dla laików: patrz, słuchaj, łącz

Po przeżyciu trudnego wydarzenia ludzie zwykle lepiej dochodzą do siebie, gdy czują się bezpieczni, spokojni, związani z innymi i zdolni do działania oraz gdy mają nadzieję. Te pięć punktów wywodzi się z szeroko cytowanego przeglądu badań z 2007 roku autorstwa Hobfolla i współpracowników. Psychologiczna pierwsza pomoc wzmacnia właśnie te czynniki – prostymi środkami, których może się nauczyć każdy.

Sednem nie jest analizowanie uczuć ani udzielanie mądrych rad. Chodzi o ochronę, praktyczną pomoc, słuchanie i łączenie ludzi z wsparciem. Koc na ramionach, kubek wody, telefon do córki tej osoby, spokojny kąt, w którym można usiąść – to często najskuteczniejsze rzeczy. Pokazują: nie jesteś sam, ktoś się tobą zajmuje.

Poradnik WHO dla pracowników terenowych podsumowuje to w trzech zasadach działania: „Look, Listen, Link” (patrz, słuchaj, łącz). Wcześniej jest przygotowanie, a potem porządne zakończenie. Poradnik jest wyraźnie skierowany do osób bez przeszkolenia terapeutycznego.

Przygotuj się: krótko ustal, co się stało, które służby ratunkowe są na miejscu i jakie zagrożenia nadal istnieją. Przedstaw się z imienia i zapytaj, czy pomoc jest pożądana – niektórzy chcą, żeby zostawić ich w spokoju, i to jest w porządku.

Patrz: zwracaj uwagę na bezpieczeństwo, widoczne obrażenia i pilne podstawowe potrzeby, takie jak ciepło, woda, toaleta czy ważne leki. Wypatruj osób o szczególnych potrzebach: dzieci bez opieki, osób starszych, osób z niepełnosprawnościami lub bardzo pobudzonych. Słuchaj: spokojnie pytaj o potrzeby i troski i słuchaj. Nie oceniaj uczuć, nie składaj obietnic, których nie możesz dotrzymać, i wytrzymaj też ciszę.

Łącz: pomóż ludziom skontaktować się z bliskimi, dotrzeć do wiarygodnych informacji i znaleźć odpowiednie wsparcie. Przekazuj tylko to, co wiesz na pewno. Zakończ: powiedz, kiedy odchodzisz i kto przejmuje opiekę. Pomocnicy, którzy nagle znikają, mogą wprowadzać niepokój.

Przy silnym pobudzeniu często pomaga spokojniejsze miejsce – z dala od hałasu, gapiów i przykrych widoków. Mów powoli i spokojnym głosem. Możesz delikatnie zwrócić uwagę na oddech lub otoczenie: „Czy czujesz stopy na ziemi? Wydechnijmy razem powoli.” Nie przytrzymuj tej osoby i nie stawaj zbyt blisko.

Unikaj frazesów w rodzaju „Mogło być gorzej” czy „Doskonale wiem, co czujesz”. Mówi się je w dobrej wierze, ale często brzmią jak zbywanie. Lepsze są proste, szczere zdania: „To brzmi bardzo ciężko.” „Jestem przy tobie.” „Czego teraz najbardziej potrzebujesz?”

Jeśli sytuacja dotyczy dziecka: kucnij na wysokość jego oczu, używaj prostych słów i, o ile to możliwe, zostaw dzieci przy opiekunach albo pomóż je połączyć. Pamiętaj też o różnicach kulturowych: to, jak blisko ludzie stoją, czy się dotykają i jak mówią o stracie, nie wszędzie wygląda tak samo.

Pomagaj tylko wtedy, gdy miejsce jest bezpieczne. Nie wchodź do stref zagrożenia zarezerwowanych dla służb ratunkowych – takich jak płonący dom, miejsce wypadku na ruchliwej drodze czy zalane tereny. W nagłych wypadkach medycznych na pierwszym miejscu jest pierwsza pomoc i wezwanie pomocy (112 w UE), dopiero potem wsparcie emocjonalne.

Nie zmuszaj nikogo do mówienia. Szczegółowe pytania o to, co się stało („Co dokładnie widziałeś?”), mogą zaszkodzić bardziej, niż pomóc. Kto chce mówić, może mówić; kto chce milczeć, może milczeć. Nie stawiaj diagnoz ani nie dawaj wskazówek dotyczących leczenia – to nie jest zadanie psychologicznej pierwszej pomocy.

Jeśli ktoś mówi o odebraniu sobie życia lub o zrobieniu sobie krzywdy, zagraża innym albo całkowicie traci kontrolę: natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy lub na lokalną linię kryzysową i nie zostawiaj tej osoby samej. Psychologiczna pierwsza pomoc nie zastępuje ani wezwania pogotowia, ani służb kryzysowych, ani psychoterapii.

Wspieranie innych w kryzysie może też obciążać samych pomagających. Obrazy i historie mogą zostać w głowie jeszcze przez wiele dni. Traktuj to poważnie: porozmawiaj z kimś zaufanym, daj sobie przerwy, sen i jedzenie. Jeśli obciążenie się utrzymuje, warto samemu skorzystać z pomocy.

Oprócz poradnika WHO istnieje „Field Operations Guide” amerykańskiej organizacji National Child Traumatic Stress Network, który opisuje podobne podstawowe działania. Oba są napisane dla pomagających bez wykształcenia terapeutycznego.

Żaden tekst nie zastąpi praktyki. Wiele organizacji pomocowych oferuje kursy, na których uczysz się psychologicznej pierwszej pomocy przez odgrywanie ról. Warto też z grubsza znać lokalne placówki – telefon zaufania, poradnie, psychospołeczną opiekę w nagłych sytuacjach – żeby w razie potrzeby wiedzieć, dokąd kierować ludzi.