Utrzymać grupę w kryzysie spokojną i zdolną do działania

W 2007 roku badacze pod kierunkiem Stevana Hobfolla podsumowali, co najbardziej pomaga ludziom po katastrofach. Wymienili pięć elementów: poczucie bezpieczeństwa, uspokojenie, poczucie, że można coś zmienić samemu i wspólnie, więź z innymi oraz nadzieję. Te pięć punktów jest jak plan budowy spokojnej grupy.

W praktyce oznacza to: szczera informacja daje bezpieczeństwo, bo nikt nie musi wyobrażać sobie najgorszego. Spokojny głos i uporządkowane rytuały uspokajają. Zadania dają poczucie, że można coś zmienić – bezradność wzmacnia strach. Pozostawanie razem tworzy więź. A małe, osiągalne cele („do wieczora wszystkim będzie ciepło”) sprawiają, że nadzieja staje się namacalna.

Strach jest zaraźliwy, ale spokój też. W niepewnych sytuacjach ludzie patrzą, jak reagują inni. Osoba, która mówi spokojnie, wyjaśnia i słucha, nadaje ton wszystkim. Nie musi być najgłośniejsza ani najwyższa rangą – ważniejsze jest, żeby zachowała przegląd sytuacji i włączała innych.

Wcześnie ustal, kto koordynuje. Ta osoba zbiera informacje, przydziela zadania i podejmuje decyzje po krótkiej naradzie – wyjaśnia je, zamiast wykrzykiwać rozkazy. Policz wszystkich i dobierz ludzi w pary, które się wzajemnie pilnują. Kto opuszcza grupę, mówi o tym, żeby nikt się nie zgubił.

Informuj szczerze i krótko: co wiadomo, czego nie wiadomo i co będzie dalej. „Tego jeszcze nie wiemy” jest lepsze niż uspokajające kłamstwo, bo ludzie, których raz oszukano, później nie uwierzą też w ważne wiadomości. Ustal stałe pory na aktualizacje, na przykład słuchanie radia co godzinę o pełnej godzinie. To spowalnia plotki, które inaczej wciąż by krążyły.

Rozdziel odpowiednie zadania: racjonowanie wody, organizowanie światła, przygotowywanie jedzenia, zajmowanie dzieci, słuchanie radia, sprawdzanie sąsiadów. Szczególnie bardzo lękliwym ludziom pomaga robienie czegoś sensownego. I nazywaj sukcesy na głos („Woda jest zabezpieczona”, „Wszystkim jest ciepło”) – to wzmacnia zaufanie całej grupy.

W każdej grupie są osoby, które potrzebują więcej wsparcia: dzieci, osoby starsze, chorzy, osoby z niepełnosprawnościami, kobiety w ciąży lub ludzie, którzy słabo rozumieją język. Miej je świadomie na oku – w zamieszaniu najłatwiej je przeoczyć. Pytaj, czego potrzebują, zamiast zgadywać.

Zwracaj też uwagę na osoby, które stają się bardzo ciche albo bardzo pobudzone. Ktoś, kto się wycofuje, może po prostu potrzebować, żeby ktoś usiadł obok. Ale nikogo nie naciskaj, żeby opowiadał o tym, co przeżył. Wysłuchanie, gdy ktoś chce mówić, często wystarcza.

Osoba koordynująca też potrzebuje przerw. Koordynowanie jest wyczerpujące, a ktoś przemęczony podejmuje gorsze decyzje. Wyznaczenie zastępcy, który od czasu do czasu przejmie dowodzenie, to nie oznaka słabości, ale mądre planowanie.

Polecenia władz i służb ratunkowych zawsze mają pierwszeństwo przed ustaleniami w grupie. Nie powtarzaj plotek; sprawdzaj je w oficjalnych źródłach – na przykład w radiu, aplikacjach ostrzegawczych lub komunikatach służb ratunkowych. W schronisku kryzysowym zwykle kierują pracownicy organizacji pomocowych; współpracuj z nimi i informuj ich o potrzebach osób szczególnie narażonych.

Napięcia najlepiej rozwiązywać wcześnie i spokojnie, zanim narosną. Dziel zasoby, takie jak woda i jedzenie, sprawiedliwie i jawnie, wyjaśniaj decyzje. Ale jeśli ktoś grozi innym lub staje się agresywny, mediowanie za wszelką cenę to zły pomysł: zachowaj dystans, chroń innych i zadzwoń pod numer alarmowy (112 w UE).

Jeśli ktoś mówi o odebraniu sobie życia lub zrobieniu sobie krzywdy, zagraża innym albo całkowicie traci kontrolę: natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy lub na lokalną infolinię kryzysową i nie zostawiaj tej osoby samej.

Częsty obraz z filmów to ludzie, którzy podczas katastrof natychmiast stają się egoistyczni i wpadają w panikę. W wielu prawdziwych sytuacjach kryzysowych ludzie zachowują się jednak bardziej pomocnie i rozsądnie, niż się często zakłada: sąsiedzi pomagają sobie nawzajem, obcy dzielą się tym, co mają. Jasne struktury pomagają dobrze wykorzystać tę gotowość.

Wytyczne Inter-Agency Standing Committee (IASC) dotyczące zdrowia psychicznego w sytuacjach kryzysowych podkreślają, że samopomoc społeczności i zapewnienie podstawowych potrzeb są fundamentem wszelkiego wsparcia psychospołecznego. Grupa, która dobrze się organizuje, daje więc już samo w sobie dużą część tego, co utrzymuje ludzi w równowadze emocjonalnej.

Radio na baterie, latarka czołowa i wcześniej uzgodniony plan rodziny lub domowników bardzo ułatwiają utrzymanie spokoju w grupie. Kto już wie, kto co robi, ten w kryzysie ma mniej do omawiania.