Pomagać dzieciom w kryzysie w ich lękach

Dzieci często nie potrafią jeszcze same ocenić zagrożeń. Z twarzy, głosu i ruchów dorosłych odczytują, jak poważna jest sytuacja. Spięty, rozchwiany dorosły przekazuje swój niepokój – dorosły, który mówi i działa spokojnie, daje oparcie. Dlatego uspokojenie samego siebie to nie sprawa poboczna, ale pierwszy krok w pomaganiu dziecku.

Niepewność często przeraża dzieci bardziej niż prawda. Dziecko, które nie dostaje wyjaśnienia, wypełnia luki wyobraźnią – a ta bywa straszniejsza niż rzeczywistość. Dzieci czasem też myślą, że to one są winne temu, co się stało. Proste, szczere wyjaśnienie zdejmuje z nich ten ciężar.

Znajome rytuały, takie jak pora posiłku czy bajka na dobranoc, pokazują dziecku: pewne rzeczy są nadal takie jak zawsze. Zabawa, rysowanie i ruch pomagają dzieciom przetworzyć to, co przeżyły, na swój sposób. Małe zadania dają poczucie, że mogą pomóc, zamiast tylko bezradnie patrzeć.

Mów krótkimi zdaniami dostosowanymi do wieku dziecka. Dziecku w wieku przedszkolnym często wystarczy powiedzieć: „Zabrakło prądu. Dlatego nie działa światło. Mamy latarki i zostajemy razem.” Starsze dzieci chcą wiedzieć więcej i mogą dowiedzieć się więcej. Zawsze mów też, co robią dorośli, żeby wszyscy byli bezpieczni.

Odpowiadaj na pytania szczerze, nawet gdy się powtarzają – powtarzanie pomaga dzieciom zrozumieć sytuację. „Jeszcze nie wiem” to dobra, uczciwa odpowiedź. Ale nie składaj obietnic, których możesz nie dotrzymać, takich jak „Jutro wszystko znów będzie dobrze”. Gdy taka obietnica zostanie złamana, dziecko traci zaufanie.

Pozwól na uczucia. Powiedz na przykład: „To było naprawdę straszne. Możesz się bać.” Nie śmiej się z lęku i nie bagatelizuj go. Nastolatki chcą być traktowane poważnie: informuj je otwarcie, włączaj w decyzje i powierzaj odpowiedzialne zadania.

Po trudnych wydarzeniach wiele dzieci reaguje zachowaniami, które wydawały się już „przerośnięte”: kurczowo się trzymają, nie chcą spać same, znowu moczą łóżko lub mówią jak młodsze dzieci. Inne mają koszmary lub bóle brzucha, stają się drażliwe, złoszczą się albo bardzo milkną. Wszystko to jest częste i zwykle stanowi zrozumiałą reakcję na coś niezwykłego.

Reaguj cierpliwie i nie karz za takie cofnięcia się. Dziecko, które się przytula, szuka poczucia bezpieczeństwa – najlepszą odpowiedzią jest bliskość. Przy nastolatkach warto zwracać uwagę na wycofanie, ryzykowne zachowania lub sięganie po alkohol czy narkotyki.

Wiele dzieci dobrze dochodzi do siebie po kryzysach, gdy czują się bezpieczne, związane z innymi i traktowane poważnie. Ale jeśli silne reakcje utrzymują się przez tygodnie, nasilają się albo dziecko mówi o zrobieniu sobie krzywdy, ważna jest profesjonalna pomoc – na przykład przez pediatrę lub poradnię wychowawczą czy rodzinną.

Unikaj rozdzielania dzieci od opiekunów, gdziekolwiek to możliwe. Podczas ewakuacji i w schroniskach małe dzieci powinny mieć przy sobie imiona i dane kontaktowe rodziców, na przykład na karteczce w kieszeni kurtki. Ze starszymi dziećmi ustal wcześniej miejsce spotkania na wypadek, gdybyście jednak się rozdzielili.

Chroń dzieci przed przykrymi widokami i dźwiękami. Ciągłe obrazy katastrof w telewizji lub mediach społecznościowych mogą je jeszcze bardziej przestraszyć. Ogranicz korzystanie z mediów, a jeśli już oglądasz wiadomości, oglądaj razem i wyjaśniaj kontekst. Dzieci nie powinny też podsłuchiwać rozmów dorosłych o lękach i strasznych wiadomościach.

Jeśli dziecko lub osoba dorosła mówi o odebraniu sobie życia lub o zrobieniu sobie krzywdy, zagraża innym albo całkowicie traci kontrolę: natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE) lub na lokalną linię kryzysową i nie zostawiaj tej osoby samej.

Bycie przy dzieciach w kryzysie jest bardzo wymagające – zwłaszcza gdy sam się boisz i mało śpisz. Rodzicom, którzy ignorują własne wyczerpanie, w końcu kończy się cierpliwość. Przerwy, sen, jedzenie i rozmowa z innym dorosłym nie są więc egoizmem, lecz warunkiem dobrej opieki nad dziećmi.

Zawczasu spakuj do plecaka ewakuacyjnego rzeczy dodające otuchy, takie jak przytulanka, mała gra lub przybory do rysowania. Znajoma miękka zabawka w obcym schronisku awaryjnym może dużo znaczyć dla małego dziecka.

Poradnik WHO dotyczący psychologicznej pierwszej pomocy oraz poradnik amerykańskiej National Child Traumatic Stress Network mają osobne części poświęcone dzieciom. Ich główne zalecenia są zgodne: zostaw dzieci przy opiekunach, chroń je przed przykrymi widokami, słuchaj, wyjaśniaj prosto i zachowaj stały rytm dnia.