Stres w nagłej sytuacji: co dzieje się w ciele i w głowie

Gdy tylko mózg rozpozna zagrożenie, ciało uwalnia hormony stresu, takie jak adrenalina i kortyzol. Szybko udostępniają energię: serce pompuje mocniej, oddech przyspiesza, krew silniej płynie do dużych mięśni. Jednocześnie wszystko, co w tej chwili nie jest potrzebne do przetrwania, zostaje przyhamowane – na przykład trawienie. Dlatego w strachu często czujesz mdłości w żołądku i masz sucho w ustach.

Zmienia się też postrzeganie. Uwaga skupia się na zagrożeniu, a pole widzenia zawęża się jak w rurze – nazywa się to widzeniem tunelowym. Dźwięki z brzegów nie są słyszane, czas wydaje się pędzić lub stać w miejscu. Później czasem brakuje wspomnień z części zdarzenia. To nie wada pamięci, ale skutek tego, że mózg przetwarza tylko to, co najważniejsze.

Ta reakcja jest bardzo stara i stworzona na fizyczne zagrożenia: ucieczkę, trzymanie się, walkę. Słabo pasuje do współczesnych sytuacji kryzysowych, w których częściej trzeba podać adres, przeczytać mapę lub założyć opatrunek. Właśnie te zadania wymagają pewnych rąk i przeglądu sytuacji – a właśnie to utrudnia reakcja alarmowa.

W ciele: walące serce, szybki oddech, drżenie, pocenie się, miękkie kolana, nudności, suchość w ustach. Ludzie, którzy oddychają bardzo szybko, czasem odczuwają mrowienie w dłoniach lub wokół ust. To nieprzyjemne, ale często wynika po prostu z pospiesznego oddychania – powolne wydychanie pomaga wtedy wielu osobom.

W myśleniu: uparcie trzymasz się pierwszego planu, trudno ci ważyć możliwości albo zapominasz bardzo proste rzeczy, na przykład własny adres podczas rozmowy z numerem alarmowym. Niektórzy mówią i działają bardzo szybko, inni cichną i prawie nie reagują. Ktoś, kto zastyga, nie jest obojętny – jego mózg jest po prostu przeciążony.

Po zdarzeniu często pojawiają się kolejne reakcje: wyczerpanie, płacz, drżenie, drażliwość, słaby sen lub obrazy, które ciągle wracają. Te reakcje są częste po niezwykłych zdarzeniach i u wielu osób z czasem słabną. Ważne: ktoś, kto wydaje się spokojny, nie jest automatycznie nietknięty. Śmiało zapytaj, jak się czuje.

Alarmu nie da się po prostu wyłączyć, ale można mu przeciwdziałać. Najprościej jest zrobić krótką, świadomą przerwę z powolnym wydychaniem. Potem pomaga robienie jednego zadania po drugim i mówienie na głos, co robisz („Dzwonię teraz”). Mówienie porządkuje myśli.

Najbardziej pomaga jednak przygotowanie. Rytuały wielokrotnie przećwiczone działają pod stresem niemal same – tak jak wiążesz buty, nie myśląc o tym. Dlatego tak cenne są listy kontrolne, wcześniej uzgodniony plan rodziny, lista ważnych numerów i przećwiczone umiejętności. Zdejmują pracę z przeciążonego umysłu.

Włącz innych. We dwójkę łatwiej zachować przegląd sytuacji: jedna osoba dzwoni, druga zajmuje się resztą. A jeśli wiesz, że drżenie, walące serce i chaotyczne myśli to normalne reakcje, mniej cię samego siebie przeraża – już to zdejmuje część presji.

Nie każde kołatanie serca to stres. Ból w klatce piersiowej, silna duszność, drętwienie, nagłe osłabienie lub splątanie mogą mieć też przyczyny fizyczne, które wymagają szybkiego leczenia. W razie wątpliwości: lepiej raz za dużo zadzwonić pod numer alarmowy (112 w UE), niż zbagatelizować poważną chorobę jako „tylko panikę”. Dotyczy to ciebie i innych.

Reakcje stresowe w dniach po zdarzeniu są częste. Ale jeśli trwają tygodniami, nasilają się lub wyraźnie ograniczają codzienne życie – na przykład ktoś prawie nie śpi, nie może już pracować albo całkowicie się wycofuje – sensowna jest fachowa pomoc. Dobrym pierwszym kontaktem jest lekarz rodzinny lub lokalna poradnia.

Natychmiastowej pomocy potrzebuje każdy, kto myśli o skrzywdzeniu siebie, zagraża innym lub całkowicie traci kontrolę. Wtedy zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE) albo na lokalną infolinię kryzysową lub telefon zaufania i nie zostawiaj tej osoby samej. Ten tekst nie zastępuje diagnozy ani leczenia.

Ludzie reagują bardzo różnie. To, czy ktoś reaguje silnie czy łagodnie, zależy od wielu rzeczy: wcześniejszych doświadczeń, zmęczenia i głodu, tego, czy odpowiada za innych – na przykład za dzieci – oraz rodzaju zdarzenia. Nie ma więc „właściwej” ilości strachu.

Częsty błąd to przekonanie, że ludzie w katastrofach zwykle wpadają w dziką panikę masową. Poradniki i doświadczenia z wielu sytuacji kryzysowych pokazują raczej, że większość ludzi zachowuje się pomocnie i rozsądnie. Stres nie powoduje utraty głowy; sprawia tylko, że myślenie jest węższe i wolniejsze.

Podręczniki przetrwania, takie jak ten armii USA (FM 3-05.70), i poradniki psychologicznej pierwszej pomocy opisują stres jako normalną reakcję, która może być nawet pożyteczna: czyni cię czujnym i daje siłę. Ważne, żeby go rozpoznać i odpowiedzieć na niego prostymi rytuałami, zamiast się go wstydzić.