Wypluwki i odchody: obserwuj, nie dotykaj – higiena przede wszystkim

Sowy i ptaki drapieżne nie mają zębów i nie mogą przeżuwać zdobyczy. To, czego nie da się strawić, gromadzi się w żołądku i jest wypluwane jako wypluwka. U sów kości często zachowują się dobrze, bo ich trawienie rozkłada kości słabiej niż u drapieżników takich jak myszołowy czy sokoły. Dlatego wypluwki sów to mała skarbnica dla przyrodników: czaszki i szczęki zdradzają, jakie małe ssaki żyją w okolicy.

Odchody ssaków różnią się kształtem, wielkością, zawartością i miejscem. Roślinożercy często zostawiają okrągłe lub owalne kuleczki, mięsożercy raczej odchody w kształcie kiełbaski z sierścią, odłamkami kości lub nasionami. Niektóre gatunki celowo zostawiają odchody w wyraźnych miejscach – na kamieniach, pniakach czy rozstajach ścieżek – żeby powiedzieć innym zwierzętom: jestem tu. Niektóre korzystają nawet ze stałych miejsc do załatwiania się, tak zwanych latryn.

Obie oznaki są cenne przy tropieniu, bo zdradzają płochliwe i nocne gatunki, które rzadko się widzi. Dokładne rozpoznanie jest jednak często trudne i najlepiej działa z przewodnikiem terenowym oraz w połączeniu z innymi oznakami.

Odchody lisów, psów, kotów, gryzoni i innych zwierząt mogą zawierać pasożyty i patogeny. W niektórych częściach Europy szeroko rozpowszechniony jest na przykład tasiemiec lisi, którego jaja wydalane są z odchodami. Inne patogeny można wdychać z kurzem z wyschniętych odchodów gryzoni. To, jakie patogeny występują, zależy od regionu i gatunku.

Wynikają z tego proste zasady: nigdy nie dotykaj odchodów gołymi rękami, nie wąchaj ich i nie kruszyć wyschniętych odchodów, żeby nie powstawał kurz. Odchodów lisów, psów i kotów nie zbieraj wcale. Podczas pracy nie jedz, nie pij i nie dotykaj twarzy. Potem wyrzuć rękawice, dokładnie umyj ręce mydłem i wyczyść powierzchnie robocze.

Osoby z osłabioną odpornością powinny najpierw porozmawiać z lekarzem. Lokalne wytyczne zdrowotne zawsze mają pierwszeństwo – ta baza wiedzy nie zastępuje porady lekarskiej.

Prawie wszystko, co chcesz wiedzieć, możesz ustalić bez dotykania. Najpierw sfotografuj miejsce wraz z otoczeniem: czy wypluwka leży pod drzewem, w stodole, we wnęce skalnej? Czy odchody leżą wprost na kamieniu, czy na rozstaju ścieżek? Samo miejsce jest często silną wskazówką.

Potem połóż obok miarkę lub linijkę, nie dotykając znaleziska, i sfotografuj je z góry. Zanotuj kształt, długość, średnicę i widoczną zawartość, taką jak sierść, kości, pióra, nasiona czy błyszczące części owadów. Rozpoznawaj później w domu z przewodnikiem terenowym, zamiast rozbierać znalezisko na miejscu.

Jeśli już coś zbierasz, to tylko wypluwki, tylko w rękawicach i w szczelnej torebce. Przy tym nie niepokój sów w miejscach odpoczynku i gniazdowania: kto grzebie pod zajętym drzewem, na którym sowy odpoczywają, może je spłoszyć. Wiele gatunków sów jest pod ochroną, a lokalne przepisy mają pierwszeństwo.

Rozbieranie wypluwki to popularny eksperyment przyrodniczy w szkołach. Używa się do tego wypluwek od dostawcy pomocy edukacyjnych, które zostały poddane obróbce zabijającej zarazki. Samodzielnie zebrane, nieprzetworzone wypluwki nie nadają się dla dzieci.

Nawet przy przetworzonych wypluwkach: noś rękawice, pracuj na powierzchni dającej się wytrzeć, sortuj pincetą i drewnianymi patyczkami zamiast palcami i po zakończeniu wyczyść powierzchnię. Kości można rozłożyć na ciemnym papierze i posortować na czaszki, szczęki, żebra i kości nóg. Dzieci często dziwią się, ile małych zwierząt jest w jednej wypluwce.

Wypluwki nie są ściśle rzecz biorąc odchodami, bo nie przeszły przez jelita. Wypluwki wytwarzają też inne ptaki, na przykład niektóre mewy, wrony i czaple; ich wypluwki często zawierają gorzej zachowane resztki. Elbroch i Marks opisują wypluwki jako ważną oznakę obecności ptaków w „Bird Tracks & Sign”, a „Mammal Tracks & Sign” Elbrocha obejmuje odchody ssaków. Obie książki dotyczą Ameryki Północnej, ale zasady dają się przenieść.

Latryny i wyraźne miejsca z odchodami są zresztą dobrymi miejscami na fotopułapkę ustawioną z dystansu: pokazują, że zwierzę regularnie tamtędy przechodzi. W ten sposób dowiesz się wiele o zwierzęciu, nigdy się do niego nie zbliżając.