Rozpoznawanie wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego oraz chłodzenie

Ciało chłodzi się głównie przez pocenie. Liczy się nie sam pot, ale to, że wyparowuje – dopiero wtedy ze skóry odbierane jest ciepło. Jeśli powietrze jest bardzo wilgotne, pot słabo paruje i po prostu spływa. Dlatego wilgotny upał jest szczególnie obciążający i dlatego pomaga wachlowanie: przyspiesza parowanie.

Przy wyczerpaniu cieplnym przeciążone jest głównie krążenie. Ciało kieruje do skóry dużo krwi, by pozbyć się ciepła, a jednocześnie traci płyny z potem. Dla mózgu i mięśni zostaje jej mniej – stąd osłabienie, zawroty głowy, ból głowy i nudności. Przy wczesnym rozpoznaniu i leczeniu zwykle szybko się poprawia.

Przy udarze cieplnym temperatura ciała jest tak wysoka, że uszkadzany jest mózg i narządy. Dlatego objawia się przede wszystkim w głowie: splątaniem, dziwnym zachowaniem, chwiejnym chodem, drgawkami lub utratą przytomności. Skóra może być gorąca i sucha, ale też jeszcze mokra od potu – wilgotna skóra nie wyklucza więc udaru cieplnego. Ponieważ uszkodzenia narastają z każdą minutą, chłodzenie ma pierwszeństwo przed czekaniem na transport.

Najważniejsze pytanie brzmi: czy osoba jest przytomna, jasno myśli i ma orientację? Czy wie, gdzie jest, czy odpowiada sensownie, czy zachowuje się jak zwykle? Jeśli tak, to raczej wyczerpanie cieplne i dużo możesz zdziałać cieniem, odpoczynkiem, chłodzeniem i piciem. Jeśli jej stan szybko się nie poprawia lub się pogarsza, zadzwoń pod numer alarmowy.

Przy splątaniu, zmianie zachowania, drgawkach lub utracie przytomności od razu zadzwoń pod numer alarmowy i chłodź nieprzerwanie, aż przejmie ją zespół ratownictwa. Zwilżaj skórę chłodną wodą i wachluj. Mokre ściereczki lub okłady chłodzące owinięte w materiał połóż na szyi, pod pachami i w pachwinach – tam tuż pod skórą płynie dużo krwi, więc chłód dobrze dociera do ciała. Dyspozytor może udzielić dalszych wskazówek.

Pić mogą tylko przytomne osoby, które potrafią bezpiecznie przełykać – wodę lub napój elektrolitowy małymi łykami. Osoba splątana, wymiotująca lub niewyraźnie przytomna nie dostaje niczego do picia, bo mogłaby się zakrztusić. Osobę nieprzytomną, która oddycha normalnie, układasz w pozycji bocznej ustalonej; chłodzisz dalej i kontrolujesz oddech.

Najczęstszy błąd to zbycie splątania słowami „jest po prostu zmęczony”. Właśnie dlatego, że udar cieplny wpływa na myślenie, osoba poszkodowana często sama tego nie zauważa, a nawet może mówić, że nic jej nie jest. Ufaj temu, co widzisz, i w razie wątpliwości zadzwoń raczej o jeden raz za dużo niż wcale.

Nigdy nie zostawiaj dzieci, osób starszych ani zwierząt w zaparkowanym samochodzie, nawet na krótko. Wnętrze pojazdu nagrzewa się na słońcu bardzo szybko, nawet przy temperaturach, które na zewnątrz jeszcze wydają się przyjemne. Lekko uchylone okno niewiele zmienia.

Leki nie należą do laickiej pierwszej pomocy przy upale – leczeniem jest chłodzenie. Zanurzenie po szyję w chłodnej wodzie uchodzi za bardzo skuteczne przy przegrzaniu wysiłkowym, ale tylko pod nadzorem i z głową bezpiecznie nad wodą; o tym decyduje dyspozytor lub wykwalifikowany personel. A po poprawie nikt nie wraca od razu w upał.

WHO zwraca uwagę, że szczególnie zagrożone upałem są osoby starsze, małe dzieci, osoby przewlekle chore i osoby pracujące na zewnątrz. Starsi ludzie często słabiej odczuwają pragnienie i mniej się pocą. Małe dzieci nie potrafią same wydostać się z upału i nie zawsze mówią, co im dolega.

Ale udaru cieplnego mogą doznać także młodzi, sprawni ludzie – na przykład podczas sportu, pracy fizycznej, wędrówki w gorących regionach czy na festiwalach. Tu łączą się wysiłek, upał i często zbyt małe picie. Kto dużo się rusza, sam produkuje bardzo dużo ciepła.

Pułapką upału mogą być też mieszkania, zwłaszcza na najwyższych piętrach podczas długiej fali upałów. Wtedy regularnie sprawdzaj, co słychać u starszych lub chorych sąsiadów i krewnych. Krótka rozmowa telefoniczna lub wizyta może zapobiec wielu rzeczom.

Profilaktyka jest łatwiejsza niż leczenie. Przenieś wysiłek na chłodniejsze pory dnia, czyli wczesny ranek lub wieczór. Rób regularne przerwy w cieniu i pij przez cały dzień, nie tylko wtedy, gdy jesteś bardzo spragniony(-a). Pomaga też lekka, jasna, przewiewna odzież i nakrycie głowy.

Organizm przez kilka dni trochę przyzwyczaja się do upału. Kto dopiero co przyjechał z chłodniejszego klimatu, powinien więc w pierwszych dniach szczególnie się oszczędzać. W grupie warto na siebie uważać: kto wyraźnie zwalnia, sprawia wrażenie splątanego albo nagle przestaje się pocić mimo upału, potrzebuje przerwy i uwagi.

Chłodzenie jest proste i możliwe niemal wszędzie dzięki wodzie – ale tylko wtedy, gdy w porę rozpoznasz, że jest potrzebne. Kurs pierwszej pomocy pomaga pewnie odczytywać objawy. W razie wątpliwości zawsze dzwoń pod numer alarmowy i postępuj zgodnie ze wskazówkami dyspozytora.