Przybliżone określanie kierunku według słońca

Ziemia obraca się z zachodu na wschód. Dlatego nam wydaje się, że słońce przesuwa się po niebie ze wschodu na zachód. Cień patyka porusza się w przeciwną stronę – jego czubek wędruje więc z zachodu na wschód. Dotyczy to zarówno półkuli północnej, jak i południowej.

W południe słońce stoi najwyżej, a cień jest najkrótszy. Poza tropikami na półkuli północnej słońce jest wtedy mniej więcej na południu, a cień wskazuje mniej więcej północ. Na półkuli południowej jest odwrotnie. Ale uwaga: „południe” oznacza tu najwyższy punkt słońca, a nie godzinę 12 na zegarku. Strefy czasowe i czas letni mogą przesunąć ten moment o godzinę lub więcej.

Wschód i zachód słońca też dają tylko bardzo przybliżoną wskazówkę. Tylko w okolicach równonocy wiosennej i jesiennej słońce wschodzi niemal dokładnie na wschodzie, a zachodzi na zachodzie. Latem na półkuli północnej wschodzi wyraźnie na północ od wschodu, zimą wyraźnie na południe od niego – tym bardziej, im dalej od równika.

Podłoże powinno być jak najbardziej płaskie, a patyk ustawiony pionowo. Dłuższy patyk rzuca dłuższy cień, na którym łatwiej zobaczyć ruch. Zaznacz koniec cienia jak najdokładniej – małym kamieniem lub gałązką dokładnie na jego czubku.

Im dłużej czekasz, tym wyraźniejszy jest ruch i tym mniej znaczą drobne błędy w zaznaczeniu. Kwadrans to minimum; więcej czasu zwykle daje pewniejszy wynik. Gdy chmury co chwilę zasłaniają słońce, robi się trudniej, bo cień się rozmywa.

Porównaj wynik ze wszystkim, co jeszcze wiesz: gdzie jest teraz słońce? W którą stronę według mapy płynie strumień? Gdzie jest szczyt, który rozpoznajesz? Jeśli wskazówki się wykluczają, nie ufaj metodzie na ślepo.

Metoda pomaga, gdy nie masz kompasu i chcesz tylko z grubsza wiedzieć, gdzie jest północ – na przykład żeby w przybliżeniu zorientować mapę albo sprawdzić, czy dany kierunek w ogóle jest prawdopodobny. Do dokładnej nawigacji jest zbyt niedokładna.

W tropikach słońce w południe stoi bardzo wysoko, niemal prosto nad głową. Cień jest wtedy maleńki, a jego ruch trudno zauważyć. W wysokich szerokościach geograficznych, daleko na północy lub południu, słońce często stoi bardzo nisko, a cień robi się ogromnie długi. W obu przypadkach metoda jest szczególnie zawodna. Przy całkowitym zachmurzeniu w ogóle nie działa.

Ważne: gdy się zgubisz, najpierw potrzebujesz zwykle nie kierunku z kompasu, lecz jasnego planu. Metoda patyka i cienia nie zastępuje ani zasady STOP, ani wezwania pomocy.

Kierunek, który jest choć trochę błędny, na długim dystansie prowadzi daleko od celu. Zaledwie kilka stopni różnicy to setki metrów odchylenia po kilku kilometrach. Dlatego metoda cienia lepiej nadaje się do znalezienia z grubsza kierunku do długiej linii, której nie sposób ominąć – jak duża droga czy rzeka – niż do precyzyjnego trafienia w mały cel.

Znane „reguły kciuka”, takie jak „mech rośnie od północnej strony drzew”, są zawodne. To, gdzie rośnie mech, zależy od wilgoci, cienia, wiatru i konkretnego drzewa. Krzywo rosnące drzewa czy mrowiska też nie są wiarygodnymi kompasami.

Wypróbuj tę metodę w słoneczny dzień w ogrodzie albo w parku, gdzie znasz już strony świata lub możesz je sprawdzić kompasem. Zrób to raz rano, raz w południe i raz po południu. W ten sposób na własne oczy zobaczysz, jak dobrze lub źle wynik pasuje o różnych porach dnia.

Dla dzieci to ekscytujący eksperyment: na własne oczy widzą, że cień się przesuwa, i rozumieją, jak obraca się Ziemia. Wyjaśnij im przy okazji, dlaczego nigdy nie patrzy się w słońce.