Jeziora i tafle lodu

Woda jest wyjątkowa: gdy zamarza, staje się lżejsza, niż była jako ciecz. Dlatego lód pływa na wierzchu, a jezioro zamarza od powierzchni w dół. Ale to, jak szybko i jak mocno lód przyrasta, zależy od wielu rzeczy: mrozu ostatnich dni i nocy, wiatru, prądów w wodzie, źródeł na dnie oraz roślin przerastających lód.

Śnieg na lodzie działa jak koc. Izoluje i spowalnia przyrost lodu pod spodem, a jednocześnie jego ciężar obciąża powierzchnię. Tam, gdzie strumienie wpływają lub wypływają, przy trzcinach, pomostach i filarach mostów lód często pozostaje cieńszy. Odwilże sprawiają, że lód murszeje, choć nadal wygląda na gruby. Zwykle nic z tego nie widać z góry. Organizacje ratownicze, takie jak niemiecka DLRG, podają jako przybliżone minimum około 15 cm czystego lodu na wodzie stojącej i około 20 cm na wodzie płynącej – to jednak żadna gwarancja, bo wciąż można się załamać w jednym cienkim miejscu. O tym, czy po lodzie wolno chodzić, decyduje lokalna gmina lub urząd.

Kto wpadnie do zimnej wody, najpierw doświadcza szoku zimna: niekontrolowanego łapania powietrza i szybkiego oddychania. Jest to niebezpieczne, jeśli głowa jest wtedy pod wodą. Po krótkim czasie ten odruch słabnie. Potem jest ograniczony czas, w którym ramiona i dłonie jeszcze dobrze działają, zanim zimno osłabi mięśnie. W tym czasie musi się udać samodzielne wyjście z wody.

Najważniejsza decyzja zapada na brzegu: czy lód został dopuszczony? Wiele gmin oficjalnie otwiera akweny lodowe albo zamyka je znakami. Bez tego dopuszczenia nie wchodzisz – bez względu na to, jak mroźne były ostatnie dni, ilu ludzi już jest na lodzie i jak twardy wydaje się przy brzegu. Płynąca woda jest szczególnie nieprzewidywalna; lód na niej prawie nigdy nie jest pewny.

Nawet na dopuszczonym lodzie warto zachować czujność. Trzymaj się z dala od dopływów i odpływów, trzcin, pomostów oraz ciemnych lub mokrych miejsc. Nie chodź grupą w skupisku, bo to koncentruje ciężar na małej powierzchni. Niektórzy, którzy regularnie bywają na lodzie, noszą na szyi kolce lodowe – dwie rączki z kolcami, które ułatwiają wciągnięcie się z wody na śliski lód.

Na wypadek awarii zapamiętaj cztery kroki. Pierwszy: uspokój oddech, trzymaj głowę nad wodą i nie szarp się od razu na oślep. Drugi: obróć się w stronę, z której przyszedłeś – tam lód przed chwilą cię utrzymał. Trzeci: rozłóż szeroko ramiona na lodzie, poruszaj nogami, aż ciało ułoży się poziomo, i wysuń się płasko. Czwarty: nie wstawaj, tylko odturlaj się lub odczołgaj, aż będziesz na pewnym gruncie.

Gdy ktoś inny wpadnie pod lód, najsilniejszy impuls to pobiec za nim. Właśnie to często sprawia, że ratujący też ląduje w wodzie. Zostań na brzegu lub na pewnym gruncie, zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE) i podaj albo rzuć coś: długą gałąź, linę, drabinę, szalik lub kurtkę. Mów do osoby głośno i spokojnie, zachęcaj ją, by się trzymała, i mów, co ma robić. Ratowanie na samym lodzie to zadanie dla wyszkolonych ratowników.

Kto był w lodowatej wodzie, potrzebuje potem pomocy medycznej, nawet jeśli znów czuje się dobrze. Hipotermia może pojawić się z opóźnieniem. Do przyjazdu pomocy osłoń osobę przed wiatrem, w miarę możliwości zamień mokrą odzież na suchą albo ciepło ją owiń i zaprowadź do ciepłego pomieszczenia.

Psy uwielbiają biegać po lodzie. Nie spuszczaj ich ze smyczy nad zamarzniętą wodą. Jeśli pies wpadnie pod lód, obowiązuje to samo co w przypadku ludzi: nie idź za nim, wezwij służby ratunkowe i wołaj psa z brzegu. Straż pożarna pomaga także zwierzętom na lodzie.

Często słyszy się, że lód można ocenić po kolorze albo że po określonej liczbie mroźnych dni jest bezpieczny. Takie reguły dają fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Lód może wytrzymać w jednym miejscu, a kilka metrów dalej się załamać. Najpewniejszą informacją jest oficjalne dopuszczenie na miejscu.

Brytyjska organizacja ratownictwa morskiego RNLI opisuje w kampanii „Float to Live”, że szok zimna mija po krótkim czasie i że do tego momentu należy zachować jak największy spokój. Ta myśl pomaga także przy wpadnięciu pod lód: najpierw oddychaj, potem działaj.

Z dziećmi warto omówić zasady przed zimą: nigdy nie chodzić na lód samemu, tylko na dopuszczone akweny, a gdy ktoś wpadnie pod lód, nigdy nie iść za nim, lecz wołać o pomoc. Dzieci, które znają te zdania, często zachowują się w nagłej sytuacji bezpieczniej niż dorośli, którzy decydują pod wpływem chwili.