Nieruchome powietrze i dlaczego mokre ubranie wychładza

Powietrze jest słabym przewodnikiem ciepła, dopóki się nie porusza. Gdy się porusza, unosi ciepło przez konwekcję. Dobre materiały izolacyjne – włókna, puch, pianka – rozwiązują ten problem, dzieląc powietrze na bardzo wiele małych kieszeni. W tych kieszeniach powietrze prawie nie może krążyć. Nazywa się to „martwym powietrzem”.

Wynika z tego prosta zasada: dla ciepła najważniejsza jest grubość warstwy wypełnionej powietrzem – fachowcy nazywają to puszystością (ang. loft). Sam materiał ma mniejsze znaczenie, niż wielu ludzi myśli. Jeśli warstwa zostanie ściśnięta, powietrze ucieka i izolacja spada. Dlatego śpiwór prawie nie grzeje pod twoim ciałem i dlatego mata do spania jest tak ważna.

Gdy materiał jest mokry, woda wypełnia kieszenie. W temperaturze pokojowej woda przewodzi ciepło około 20 do 25 razy lepiej niż powietrze. Poza tym odparowanie wody kosztuje dużo energii, którą pobiera się ze skóry. Mokra odzież traci więc ciepło dwiema drogami naraz: przez przewodzenie i przez parowanie.

Nie każdy materiał zachowuje się tak samo, gdy jest mokry. Wełna i wiele tworzyw sztucznych zachowuje część puszystości nawet mokra i nadal trochę grzeje. Bawełna natomiast chłonie dużo wody, mokra się zapada i schnie wolno. Dlatego podręczniki alpinistyczne radzą unikać bawełny na zimnych, mokrych wyprawach, np. dżinsów lub bawełnianych koszulek.

Puch jest bardzo ciepły jak na swoją wagę, gdy jest suchy, ale mokry traci dużą część puszystości. Kurtki i śpiwory puchowe chroń szczególnie starannie przed deszczem, śniegiem i skroplinami. Śpiwór przechowuj też luźno, a nie na stałe sprasowany, aby wypełnienie zachowało puszystość.

Zasada warstw wynika bezpośrednio z tej fizyki: warstwa przy skórze odprowadza wilgoć na zewnątrz, jedna lub kilka warstw izolacyjnych zatrzymuje nieruchome powietrze, a warstwa zewnętrzna chroni przed wiatrem i deszczem. Ponieważ poszczególne warstwy można zakładać i zdejmować, ciepło można dopasować do wysiłku.

Pot moczy tak samo jak deszcz, tylko od środka. Kto wspina się pod górę w grubej kurtce, przepoca warstwę izolacyjną, a potem marznie podczas przerwy. Lepiej: zdejmij warstwę przed podejściem, rozepnij suwaki, idź wolniej. Podczas przerwy od razu załóż ciepłą warstwę, zanim wystygniesz.

Załóż kurtkę przeciwdeszczową, zanim warstwa izolacyjna zmoknie, a nie wtedy, gdy jesteś już przemoczony. W obozie zamień mokre rzeczy na suche, zanim wystygniesz. Suche skarpety i sucha warstwa do spania są często ważniejsze niż dodatkowa część garderoby na dzień.

Mokra odzież na wietrze i w zimnie może prowadzić do wychłodzenia, nawet przy temperaturach powyżej zera. Wiatr nasila zarówno konwekcję, jak i parowanie. Zwracaj uwagę na wczesne objawy, takie jak silne drżenie, niezdarność i splątanie – u siebie i u innych. Przy splątaniu, wyraźnej senności lub zaburzeniach świadomości zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE).

Nigdy nie susz odzieży bezpośrednio nad otwartym ogniem ani na kuchence; zwłaszcza tworzywa sztuczne szybko się topią i mogą się zapalić. Nigdy nie używaj kuchenek ani ognia do suszenia czy ogrzewania wewnątrz namiotu lub zamkniętego pomieszczenia – grozi to zatruciem tlenkiem węgla.

W bardzo zimnym otoczeniu niektórzy doświadczeni ludzie stosują barierę paroszczelną: cienką warstwę nieprzepuszczającą pary wodnej blisko ciała, aby pot w ogóle nie wchodził w warstwę izolacyjną. Działa to tylko z doświadczeniem, bo łatwo zmoknąć pod spodem, jeśli ubierzesz się zbyt ciepło.

Ta sama fizyka tłumaczy wiele codziennych rzeczy: okna dwuszybowe zatrzymują między szybami nieruchomą warstwę powietrza lub gazu, zwierzęta zapuszczają gęste zimowe futro, a warstwa gazet lub suchych liści pod ubraniem może w razie potrzeby trochę izolować. Zawsze chodzi o zatrzymanie powietrza i zachowanie suchości.