Jak powstaje hipotermia

Ciepło powstaje w procesie przemiany materii, głównie w mięśniach i narządach wewnętrznych. Ośrodek w mózgu stale porównuje temperaturę z wartością zadaną, trochę jak termostat. Gdy robi się za zimno, uruchamia dwa mechanizmy obronne. Po pierwsze, naczynia krwionośne skóry zwężają się, zwłaszcza w dłoniach, stopach i uszach. Do zimnej powierzchni dociera wtedy mniej ciepłej krwi, a wnętrze ciała traci mniej ciepła – kosztem palców u rąk i nóg.

Po drugie, zaczynają się dreszcze. Mięśnie kurczą się szybko i mimowolnie. Wytwarza to dużo ciepła, ale kosztuje też dużo energii. Ktoś, kto jest wyczerpany, długo nic nie jadł lub jest bardzo szczupły, nie utrzyma takiego ogrzewania długo.

Jeśli te środki nie wystarczają, temperatura wewnętrzna ciała spada. Poniżej 35 °C medycyna mówi o hipotermii. Mózg jest na to szczególnie wrażliwy: pogarsza się myślenie, ocena sytuacji i koordynacja, a później także przytomność. W ciężkiej hipotermii dreszcze mogą ustać, bo organizm nie ma już na nie energii – to sygnał alarmowy, a nie oznaka poprawy.

Wczesne objawy to uczucie zimna, drżenie, zimne dłonie i pogarszająca się sprawność manualna: suwaki i węzły nagle stają się trudne. Znana pomoc pamięciowa to „umbles” (po angielsku): potykanie się, mamrotanie, niezdarność, zrzędzenie. Jeśli ktoś w grupie zauważy to u kogoś, powinien działać, nawet gdy ta osoba mówi, że wszystko jest w porządku.

Ponieważ mózg jest dotknięty, osoby wychłodzone często błędnie oceniają swoją sytuację. Chcą iść dalej, odmawiają dodatkowej kurtki albo reagują rozdrażnieniem. Dlatego ważne jest, by zwracać uwagę na siebie nawzajem, a nie polegać na samoocenie. Progu 35 °C w terenie prawie nie da się zmierzyć bez specjalnego termometru – w praktyce liczą się objawy.

Wychłodzenie to nie tylko problem w lodzie i śniegu. Wiele przypadków zdarza się w temperaturach powyżej zera, gdy zbiegają się wilgoć, wiatr i wyczerpanie: deszczowy jesienny dzień w górach, wędrówka trwająca dłużej niż planowano albo awaria samochodu. Mokra odzież traci dużą część izolacji, a wiatr też unosi ciepło.

Zimna woda jest szczególnie zdradliwa, bo woda przewodzi ciepło znacznie lepiej niż powietrze. Kto wpadnie do wody, wychładza się znacznie szybciej niż na powietrzu o tej samej temperaturze. Na początku największym zagrożeniem jest często nie wychłodzenie, lecz szok zimna z gwałtownymi haustami powietrza, a później malejąca siła w rękach i nogach.

Może to się zdarzyć także w domu, np. gdy ogrzewanie zawodzi podczas zimowej przerwy w dostawie prądu. Szczególnie zagrożone są osoby starsze, małe dzieci, chorzy i wyczerpani. Dzieci mają w stosunku do swojej wagi dużo powierzchni ciała i dlatego szybciej się wychładzają. Alkohol zwiększa ryzyko: rozszerza naczynia krwionośne skóry, przez co traci się więcej ciepła, i zaburza osąd.

To hasło wyjaśnia, jak powstaje wychłodzenie, i nie jest instrukcją leczenia. Przy splątaniu, wyraźnej senności, zaburzeniach świadomości albo gdy drżenie ustaje, a osoba nadal jest zimna, zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE). Do przybycia pomocy: zabierz osobę z wiatru i wilgoci, izoluj ją od podłoża, przykryj głowę, obchodź się z nią delikatnie i niepotrzebnie jej nie przemieszczaj.

Osobom z zaburzoną świadomością nie podawaj nic do picia ani jedzenia, bo mogą się zakrztusić. Jeśli natomiast ktoś jest przytomny i może bezpiecznie przełykać, ciepłe słodkie napoje i jedzenie pomagają ciału samemu wytwarzać ciepło. Dalsze kroki pierwszej pomocy znajdziesz w haśle o pierwszej pomocy przy wychłodzeniu.

Większości przypadków można zapobiec, wcześnie przerywając drogi utraty ciepła. Najważniejsze jest zachowanie suchości: zakładaj ochronę przeciwdeszczową w porę i zdejmuj warstwę podczas podchodzenia, zanim się przepocisz. Sucha warstwa zapasowa zapakowana wodoszczelnie w plecaku to małe ubezpieczenie.

Regularne jedzenie i picie utrzymuje wewnętrzne ogrzewanie w ruchu. Przerwy w osłonie przed wiatrem i podkładka od zimnego podłoża zmniejszają utratę ciepła. A kto zauważy, że wyprawa trwa dłużej niż planowano albo pogoda się psuje, lepiej zrobi, zawracając wcześnie, niż dając się zaskoczyć ciemności i wilgoci.