Krzesiwo z zundrem węglowym
W tradycyjnym krzesiwie twarda, ostra krawędź kamienia zdziera drobne cząstki ze stalowego krzesiwa z węglowej stali; żarzą się one jako iskry. Te iskry są znacznie słabsze niż z krzesiwa magnezowego (ferrocerowego) i łapią tylko w bardzo chłonnym materiale, takim jak zunder węglowy (zwęglona bawełna). Powstały żar rozdmuchuje się do płomienia w gnieździe z podpałki.
- Kwestia wprawy; z przygotowanym zundrem węglowym od kilku sekund do kilku minut
Wyjaśnione prosto
W ten sposób ludzie rozpalali ogień przez wiele stuleci, zanim pojawiły się zapałki: uderza się kawałkiem stali wzdłuż ostrej krawędzi bardzo twardego kamienia. Zdziera to maleńkie okruchy stali, które nagrzewają się tak mocno, że na krótko żarzą się jako iskry.
Te iskry są jednak słabe – znacznie słabsze niż iskry nowoczesnego krzesiwa ferrocerowego. Nie zapalają trawy. Łapią się tylko w szczególnie podatnym materiale, takim jak zwęglony materiał, czyli zwęglona bawełna. Tam powstaje mały żarzący się punkt. Wkładasz go do gniazdka z suchych włókien i dmuchasz, aż pojawi się płomień – tak jak dmuchasz na żar ogniska, żeby znów się rozjarzył.
Dla bezpieczeństwa: przy uderzeniu mogą odprysnąć ostre kawałki kamienia. Trzymaj palce za krawędzią i nigdy nie uderzaj w stronę twarzy.
Jak to działa
Przy krzesiwie i stali kamień jest twardszy niż stal. Gdy ostra krawędź kamienia ślizga się po stali, zdziera z niej najdrobniejsze cząstki. Z powodu ciepła tarcia i tego, że żelazo reaguje z powietrzem (utlenia się, trochę jak rdzewienie, ale w mgnieniu oka), cząstki te na krótko żarzą się. To, co widzisz jako iskry, to żarząca się stal, nie kamień.
Aby to działało, krzesiwo musi być wykonane ze stali wysokowęglowej. Stal nierdzewna lub miękka daje niewiele iskier albo wcale. Kamień potrzebuje świeżej, ostrej krawędzi; oprócz krzemienia nadają się inne bardzo twarde kamienie, takie jak kwarc czy rogowiec. Z czasem krawędź tępieje; wtedy obracasz kamień i używasz nowej krawędzi.
Iskry niosą bardzo mało energii i od razu gasną. Mogą zapalić tylko materiał, który zaczyna tlić się przy bardzo małym cieple. Zwęglony materiał jest właśnie takim materiałem: łapie iskrę, żarzy się dalej i staje się małym, stabilnym żarem. Dopiero w kłębku podpałki, z powietrzem, ten żar zamienia się w płomień.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Przygotuj wszystko, zanim zaczniesz krzesać: luźne gniazdko wielkości pięści z suchych, drobnych włókien oraz rozpałki w kilku rozmiarach. Gdy zwęglony materiał już się żarzy, nie ma czasu na szukanie.
Trzymaj kamień ostrą krawędzią do góry i przyciśnij kciukiem kawałek zwęglonego materiału do kamienia, tuż za krawędzią. Uderz stalą w dół wzdłuż krawędzi szybkim, ślizgowym ruchem z nadgarstka. Iskry spadają wtedy prosto na zwęglony materiał. Chodzi o ślizgowe, zdzierające uderzenie, nie o brutalną siłę.
Iskra, która się złapie, tworzy mały, powoli rozszerzający się żarzący punkt. Dmuchaj na niego delikatnie, aż urośnie. Potem włóż żarzący się zwęglony materiał do gniazdka, zamknij je luźno i dmuchaj w nie równymi oddechami, aż pojawią się płomienie. Dopiero wtedy gniazdko trafia pod przygotowane rozpałki.
Kiedy to ma sens – a kiedy nie
Krzesiwo i stal to satysfakcjonująca, pouczająca umiejętność do rekonstrukcji historycznych, bushcraftu i dodatkowych ćwiczeń. Stal i kamień prawie się nie zużywają i działają znowu po wyschnięciu, nawet gdy zamokły.
Jako jedyna metoda rozpalania ognia w sytuacji awaryjnej nie nadaje się jednak. Bez zwęglonego materiału lub porównywalnego materiału prawie nigdy nie działa, a mokry kłębek podpałki uniemożliwia powstanie płomienia. Nawet ten, kto opanował krzesiwo i stal, powinien zawsze nosić przy sobie nowoczesne źródła ognia, takie jak zapalniczka, zapałki lub krzesiwo ferrocerowe.
Zwęglony materiał przechowuj w zamkniętej puszce lub wodoodpornym woreczku. Wilgotny zwęglony materiał nie łapie już iskier.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Przy uderzeniu mogą odprysnąć ostre kawałki kamienia. Trzymaj palce za krawędzią kamienia, nigdy nie uderzaj w stronę twarzy i dopilnuj, żeby nikt nie stał tuż obok. W przeciwnym razie ześlizgująca się stal łatwo uderzy w kostki palców.
Żarzący się zwęglony materiał i płonące gniazdko są gorące. Podczas dmuchania trzymaj gniazdko nieco z dala od siebie, by płomienie nie buchnęły ci w twarz, i od razu połóż je w przygotowanym miejscu. Oparzenia natychmiast chłodź chłodną, nie lodowatą, bieżącą wodą; przy rozległych lub głębokich oparzeniach, oparzeniach twarzy lub dłoni oraz oparzeniach u dzieci zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE).
Jak przy każdym ognisku: wcześniej sprawdź lokalne przepisy i zagrożenie pożarowe. Zakazy rozpalania ognia obowiązują także przy ćwiczeniach.
Warto wiedzieć
Krzesanie ognia kamieniem i stalą było w Europie przez stulecia powszechnym sposobem rozpalania ognia, aż zastąpiły je zapałki. Zestaw często trzymano w puszce na hubkę. Jeszcze wcześniej używano pirytu żelaza, który również daje iskry przy uderzeniu o krzemień.
„Krzesiwo i stal” oraz nowoczesne krzesiwo ferrocerowe są często mylone. Krzesiwo ferrocerowe wykonane jest z ferrocerium, daje znacznie gorętsze iskry i może bezpośrednio zapalić drobną naturalną podpałkę. W tradycyjnym krzesaniu stalą i krzemieniem kluczowy jest natomiast materiał na żar. Ten atlas opisuje do tego zwęglony materiał z bawełny, bo jest najprostszy; tradycyjnie używanych materiałów roślinnych lub grzybowych celowo tu nie wskazujemy.
Krok po kroku
Przygotuj gniazdo z rozpałki
Uformuj luźne gniazdo wielkości pięści z suchych, drobnych włókien i przygotuj rozpałki. Dopiero wtedy zacznij krzesać.
- 1
Przygotuj gniazdo z rozpałki
Uformuj luźne gniazdo wielkości pięści z suchych, drobnych włókien i przygotuj rozpałki. Dopiero wtedy zacznij krzesać.
- 2
Trzymaj kamień i zunder węglowy
Trzymaj kamień ostrą krawędzią do góry. Przyciśnij kciukiem kawałek zundru węglowego do kamienia, tuż za krawędzią.
- 3
Uderzaj
Uderzaj stalą w dół wzdłuż krawędzi krótkim, ślizgowym ruchem, tak aby iskry spadały na zunder węglowy. Ruch wychodzi z nadgarstka; nie celuj w palce.
Żadnej stali nierdzewnej: krzesiwo musi być ze stali wysokowęglowej.
- 4
Rozpoznaj punkt żaru
Iskra, która złapie, tworzy mały, powiększający się żarzący się punkcik. Dmuchaj na niego delikatnie, aż urośnie.
- 5
Włóż do gniazda i dmuchaj
Włóż żarzący się zunder węglowy do gniazda, zamknij je luźno i dmuchaj równymi oddechami, aż pojawi się płomień. Potem połóż je pod przygotowane rozpałki.
Częste błędy
- Używanie stali nierdzewnej lub miękkiej
- Tępa, zaokrąglona krawędź kamienia
- Niezwęglona lub wilgotna bawełna zamiast zundru węglowego
- Zbyt ciasno ubite gniazdo z podpałki
- Zaczynanie bez przygotowanych rozpałek
Krótki przegląd
Materiały
Stalowe krzesiwo i twardy kamień
Stal węglowa, nie nierdzewna.
Możliwe ostre odłamki kamienia.
Zwęglony materiał (zwęglona bawełna)
Przechowuj w suchym miejscu, w puszce.
Wykonuj tylko na zewnątrz.
Hubka
Luźne, suche gniazdo z podpałki z drobnych włókien
Nos w wodoszczelnym opakowaniu.
Nie używaj płynnych środków przyspieszających palenie jako podpałki.
Wodoszczelna puszka lub woreczek
Nadaje się dla
- Tradycyjne rozpalanie ognia i rekonstrukcje historyczne
- Ćwiczenie jako dodatkowa umiejętność
- Uzupełnienie nowoczesnych źródeł zapłonu
Nie nadaje się dla
- Sytuacje awaryjne, gdy to jedyna metoda rozpalania
- Wilgoć bez suchego, szczelnie zapakowanego zundru węglowego
- Początkujący
Wymagania wstępne
- Zunder węglowy lub podobnie chłonny materiał żarzący
- Przygotowane gniazdo z rozpałki
- Ćwiczenie
Bezpieczeństwo
- Przy krzesaniu mogą odpryskiwać ostre okruchy kamienia. Trzymaj palce za krawędzią kamienia i nie uderzaj w stronę twarzy.
- Oparzenia od razu chĹodĹş chĹodnÄ , nie lodowatÄ , bieĹĽÄ cÄ wodÄ . W przypadku duĹĽych lub gĹÄbokich oparzeĹ, oparzeĹ twarzy lub rÄ k oraz oparzeĹ u dzieci zadzwoĹ pod lokalny numer alarmowy (112 w UE).
Jak to działa
Przy uderzeniu twardy kamień zdziera ze stali drobne cząstki. Ciepło tarcia i utlenianie w powietrzu sprawiają, że krótko się żarzą. Te iskry niosą mało energii i szybko gasną; dlatego nie zapalają bezpośrednio trawy ani drewna, tylko materiał, który zaczyna się tlić przy bardzo małej ilości ciepła. Żar zamienia się w płomień dopiero w gnieździe z podpałki, przy dostępie powietrza.
Zalety
- Stalowe krzesiwo i kamień prawie się nie zużywają
- Działa ponownie po wyschnięciu, nawet po zamoczeniu
- Pouczające historycznie i praktycznie
Wady
- Potrzebuje zundru węglowego lub podobnego materiału
- Iskry znacznie słabsze niż z krzesiwa magnezowego
- Wymaga ćwiczeń
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Krzesanie ognia kamieniem i stalą było w Europie przez stulecia powszechnym sposobem rozpalania ognia, dopóki nie zastąpiły go zapałki. Wcześniej używano pirytu żelaza i krzemienia.
Współczesne krzesiwo magnezowe (ferroceryt) często myli się z „krzesiwem i stalą”, ale działa inaczej: daje znacznie gorętsze iskry i może wprost zapalić drobną naturalną podpałkę.
Warianty
- Inne twarde kamienie
- Nie tylko krzemień, ale i inne bardzo twarde kamienie z ostrą krawędzią, takie jak kwarc czy rogownik, mogą się sprawdzić. Liczy się twardość i świeża, ostra krawędź.
- Inny materiał żarzący
- Tradycyjnie do łapania iskry używano też innych zwęglonych lub specjalnie przygotowanych materiałów naturalnych. Ten atlas nie opisuje rozpoznawania roślin ani grzybów; zunder węglowy z bawełny jest najprostszym wyborem.
Częste błędy
- Używanie stali nierdzewnej lub miękkiej
- Tępa, zaokrąglona krawędź kamienia
- Niezwęglona lub wilgotna bawełna zamiast zundru węglowego
- Zbyt ciasno ubite gniazdo z podpałki
- Zaczynanie bez przygotowanych rozpałek
Ograniczenia i ryzyka
- Bez zundru węglowego lub podobnego materiału prawie nigdy się nie udaje
- Mokre gniazdo z podpałki uniemożliwia powstanie płomienia
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Stalowe krzesiwo i twardy kamień
- Zapalniczka, zapałki lub krzesiwo (Przestrzegaj lokalnych zakazów palenia ognia.), Krzesiwo (Ćwicz, zanim będzie to potrzebne.), Zestaw do rozpalania ognia świdrem łukowym (łuk, wrzeciono, deseczka, łożysko) (Używaj tylko suchego drewna.), Szkło powiększające / lupa (Nigdy nie zostawiaj na słońcu – ryzyko pożaru.), Zapalniczka tłokowa (Dbaj o uszczelkę.), Świder pompowy (wrzeciono, koło zamachowe, poprzeczka, sznurek) (Zamocuj koło zamachowe mocno i na środku – luźna tarcza może odlecieć.)
- Zwęglony materiał (zwęglona bawełna)
- Suche drewno opałowe (Zbieraj tylko tam, gdzie jest to dozwolone.), Hubka (Nos w wodoszczelnym opakowaniu.), Wełna stalowa o najdrobniejszym stopniu (Przechowuj osobno od baterii – ryzyko pożaru.), Smolak (drewno bogate w żywicę) (Zbieraj tylko martwe drewno, tam gdzie wolno.), Paliwo do kuchenki (kartusz, paliwo płynne, alkohol) (Przechowuj paliwa osobno od żywności i w oryginalnych pojemnikach lub butelkach do tego przeznaczonych.), waciki z wazeliną (Używaj wyłącznie czystej bawełny.), Olej lub tłuszcz jadalny (łój, smalec) (Nigdy nie gaś płonącego tłuszczu wodą – przykryj go pokrywką, żeby zdusić ogień.), Żywica drzew (świerk, sosna) (Żywica jest łatwopalna, a gorąca przykleja się do skóry – topij ją tylko powoli, na małym ogniu.), Kora brzozowa (z martwego, opadłego drewna) (Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew.)
- Hubka
- Suche drewno opałowe (Zbieraj tylko tam, gdzie jest to dozwolone.), Zwęglony materiał (zwęglona bawełna) (Przechowuj w suchym miejscu, w puszce.), Wełna stalowa o najdrobniejszym stopniu (Przechowuj osobno od baterii – ryzyko pożaru.), Smolak (drewno bogate w żywicę) (Zbieraj tylko martwe drewno, tam gdzie wolno.), Paliwo do kuchenki (kartusz, paliwo płynne, alkohol) (Przechowuj paliwa osobno od żywności i w oryginalnych pojemnikach lub butelkach do tego przeznaczonych.), waciki z wazeliną (Używaj wyłącznie czystej bawełny.), Olej lub tłuszcz jadalny (łój, smalec) (Nigdy nie gaś płonącego tłuszczu wodą – przykryj go pokrywką, żeby zdusić ogień.), Żywica drzew (świerk, sosna) (Żywica jest łatwopalna, a gorąca przykleja się do skóry – topij ją tylko powoli, na małym ogniu.), Kora brzozowa (z martwego, opadłego drewna) (Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew.)
- Wodoszczelna puszka lub woreczek
- Jednościenna butelka ze stali nierdzewnej (Podgrzewaj tylko butelki jednoĹ›cienne, bez lakieru i plastiku; przed podgrzewaniem zdejmij zakrÄ™tkÄ™.), Butelka termiczna z podwĂłjnÄ… Ĺ›cianÄ… (Nigdy nie podgrzewaj bezpoĹ›rednio.), butelka PET (przezroczysta, maks. 2 litry) (Nie podgrzewaj i nie stawiaj w ogniu.), Pojemnik na wodę do kontaktu z żywnością (UĹźywaj tylko pojemnikĂłw, w ktĂłrych nigdy nie byĹ‚y chemikalia ani paliwo.), Używany pojemnik po chemikaliach lub paliwie (Nigdy do wody pitnej ani żywności – pozostałości nie da się niezawodnie usunąć.), Wiadro ocynkowane (Nie podgrzewaj: powłoka cynkowa po podgrzaniu może wydzielać szkodliwe opary.), Szczelny pojemnik na zapasy, przeznaczony do kontaktu z żywnością (Napełniaj tylko czysty i całkowicie suchy pojemnik; nigdy nie używaj pojemników, w których wcześniej były chemikalia.), Pojemnik na żywność odporny na zwierzęta (Tam, gdzie wymagane są określone pojemniki, używaj wyłącznie dopuszczonych modeli – sprawdź lokalne przepisy.), Mała blaszana puszka z pokrywką (Powlekane lub lakierowane puszki najpierw wypal na zewnątrz.), Składany kanister lub worek na wodę (Chroń przed ostrymi przedmiotami.), Worek na wodę przeznaczony do żywności (Używaj tylko do wody pitnej, nigdy do chemikaliów ani paliwa.), Słoik lub kamionkowy garnek do fermentacji (Używaj wyłącznie pojemników przeznaczonych do kontaktu z żywnością: ze szkła, szkliwionej kamionki bezpiecznej dla żywności lub plastiku do kontaktu z żywnością. Do kwaśnej żywności nie używaj pojemników metalowych.), Woreczki do żywności z możliwością ponownego zamknięcia (Używaj wyłącznie woreczków przeznaczonych do żywności; nie używaj ich z wrzątkiem, chyba że producent wyraźnie na to zezwala.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (2)
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Rozpalanie ognia krzesiwem i stalą
- Ray Mears – Hodder & Stoughton (2002): Bushcraft · Tradycyjne rozpalanie ognia za pomocą iskier i materiału żarzącego