Chłodzenie przez parowanie: glinianka-chłodnica i wilgotna szmatka

Aby woda zmieniła się z cieczy w gaz, potrzebuje energii. Pobiera tę energię, ciepło parowania, z otoczenia – z gliny, z piasku, a więc także z wnętrza garnka. Dopóki woda paruje, z chłodziarki stale odbierane jest ciepło.

Nieszkliwiona glina jest porowata, czyli ma maleńkie pory, przez które woda powoli przesiąka na zewnątrz. Na zewnątrz paruje. Garnki szkliwione nie działają, bo szkliwo zamyka pory. Siła chłodzenia zależy głównie od powietrza: suche powietrze przyjmuje dużo pary wodnej, a poruszające się powietrze odprowadza parę i robi miejsce na dalsze parowanie.

Istnieje naturalna granica: chłodziarka parowa nigdy nie ochłodzi się poniżej pewnej wartości zależnej od temperatury i wilgotności powietrza. W bardzo suchym powietrzu ta wartość leży znacznie poniżej temperatury powietrza; w parnym – ledwo poniżej. Dlatego w tym haśle nie podano temperatur – efekt bardzo zależy od pogody.

Potrzebujesz dwóch nieszkliwionych glinianych garnków, które mieszczą się jeden w drugim z odstępem szerokości kilku palców dookoła. Jeśli garnki mają otwory odpływowe, najpierw je zatkaj. Szczelinę wypełnia się czystym piaskiem i dokładnie nasącza, tak aby woda nie dostała się do wewnętrznego garnka. Pokrywą służy mokra bawełniana ściereczka.

O powodzeniu decyduje miejsce. Chłodziarka powinna stać w cieniu, w przewiewnym miejscu, na przykład pod zadaszeniem, gdzie wieje wiatr. W słońcu się nagrzewa; w zamkniętym pomieszczeniu wilgotne powietrze się gromadzi i parowanie ustaje.

Piasek musi stale pozostawać wilgotny – zwykle oznacza to ponowne zwilżanie raz lub dwa razy dziennie. Codziennie sprawdzaj zawartość i usuwaj wszystko, co mięknie lub gnije, inaczej psuje sąsiednie produkty. Garnki regularnie się czyści, by nie zagnieździła się pleśń. Prostsza wersja to kosz przykryty mokrą ściereczką, której końce zwisają do naczynia z wodą.

Chłodziarka parowa ma sens w upale i suchym powietrzu: podczas długiej przerwy w dostawie prądu latem, przy zbiorach z ogrodu bez lodówki albo w regionach o gorącym, suchym klimacie. Owoce i warzywa dłużej w niej pozostają jędrne i wolniej więdną, bo są chłodniejsze i mniej wysychają.

Mało sensu ma w wilgotnej, parnej pogodzie, bo wtedy prawie nic nie paruje i efekt chłodzenia zanika. Jest też złym wyborem, gdy brakuje wody: zużywa wodę każdego dnia, a woda pitna zawsze ma pierwszeństwo. Używaj tylko takiej wody, której i tak byś nie wypił.

Produkty łatwo psujące się – mięso, ryby, nabiał, ugotowane resztki i żywność dla niemowląt – potrzebują prawdziwego, niezawodnego chłodzenia. Chłodziarka parowa nie osiąga niezawodnie takich temperatur i zależy od pogody. Wszystko, co się w niej przechowuje, liczy się więc jako niechłodzone. W razie wątpliwości wyrzucasz.

Drobnoustrojów wywołujących choroby często nie da się wykryć po zapachu ani wyglądzie. Dlatego przy produktach łatwo psujących się nie polegaj na tym, że „jeszcze wyglądają dobrze”. Owoce i warzywa z chłodziarki przed jedzeniem umyj bezpieczną wodą.

Wilgotna chłodziarka może przyciągać owady i jest dobrym miejscem dla pleśni. Trzymaj ją więc przykrytą i czystą, a wszystko, co się zepsuło, od razu usuwaj.

Chłodziarki z glinianych garnków od dawna stosuje się w gorących, suchych regionach, by utrzymać żywność świeżą bez prądu; chłodziarkę typu garnek w garnku znamy też pod nazwą „zeer”. Ta sama zasada działa w nieszkliwionych dzbanach na wodę, których zawartość w upalne dni pozostaje przyjemnie chłodna.

Twoje ciało też korzysta z chłodzenia przez parowanie: gdy się pocisz, woda paruje ze skóry i cię chłodzi. Dlatego upał często łatwiej znieść w suchym powietrzu niż w parnym – tam pot paruje gorzej.