Gotowanie wody i jedzenia bez garnka: gorące kamienie i naczynie z kory
Bez garnka też można zagotować wodę: suche kamienie rozgrzewa się w ogniu i drewnianymi szczypcami wkłada do naczynia z drewna, kory lub skóry, aż woda się zagotuje. Naczynie z kory można też postawić bezpośrednio na żarze – woda chroni korę, dopóki żar pozostaje poniżej poziomu wody. Kamienie z potoków lub z mokrego podłoża są wykluczone, bo mogą pękać; plastik nigdy nie trafia do ognia.
- Rozgrzewanie kamieni co najmniej 30 minut, potem 10–30 minut do zagotowania
Wyjaśnione prosto
Wyobraź sobie, że nie masz garnka, ale potrzebujesz gorącej wody. Wtedy pomogą kamienie. Kamień, który długo leżał w ogniu, robi się bardzo gorący i magazynuje to ciepło. Gdy włożysz go drewnianymi szczypcami do naczynia z wodą, syczy, a woda robi się cieplejsza. Z kilkoma gorącymi kamieniami kolejno zaczyna wrzeć.
Właściwe kamienie są bardzo ważne. Kamienie z potoku albo z mokrego brzegu czasem mają w środku wodę. W ogniu ta woda zamienia się w parę i kamień może rozpaść się z małym hukiem. Dlatego bierzesz tylko suche kamienie z suchego, wyżej położonego miejsca.
Jest jeszcze drugi trik: szczelne naczynie z kory brzozowej pełne wody może stać na żarze bez palenia się, bo woda chłodzi korę. Ale plastikowe butelki ani torebki nigdy nie trafiają do ognia – topią się i wydzielają trujący dym.
Jak to działa
Kamień potrafi zmagazynować dużo ciepła i oddaje je powoli. Kamień wielkości pięści, który leżał w żarze pół godziny lub dłużej, jest znacznie gorętszy niż wrząca woda. Gdy go zanurzysz, ciepło przepływa do wody, aż obie będą mniej więcej tak samo ciepłe. Jeden kamień nie wystarczy, ale od sześciu do dziesięciu kamieni używanych na zmianę doprowadza do wrzenia kilka litrów.
Naczynie z kory na żarze wykorzystuje inną właściwość wody: przy normalnym ciśnieniu powietrza nie robi się gorętsza niż około 100 °C, dopóki nie wygotuje się do końca. Mokra kora poniżej poziomu wody od razu oddaje ciepło wodzie, więc nie osiąga temperatury, w której by się paliła. Suchy brzeg nad wodą może się jednak zapalić – dlatego tylko żar, bez płomieni.
Nie dotyczy to plastiku. Tworzywa sztuczne mięknął znacznie poniżej temperatury żaru, odkształcają się i wydzielają opary. Plastikowa butelka w ogniu może się przewrócić, pęknąć i wylać wrzącą wodę.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Wybór kamieni to najważniejszy krok. Dobre kamienie do gotowania są gęste, ciężkie jak na swój rozmiar, zaokrąglone, bez pęknięć i bez warstw. Pochodzą z wyżej położonego, suchego miejsca, nie z wody, nie z brzegu, nie z wilgotnego gruntu. Kamienie warstwowe, takie jak łupek, i porowate pochłaniają wodę i mogą rozpaść się na kawałki.
Zaplanuj dość kamieni i drewna. Gdy jedne kamienie stygną w wodzie, pozostałe znów się nagrzewają w ogniu. Szczypce z zielonego patyka – cienko wystrugane pośrodku i wygięte – albo dwa patyki używane jak pałeczki trzymają dłonie z dala od gorąca. Popiół otrzepuje się przy ogniu, żeby woda została czystsza.
Dla bezpiecznej wody pitnej obowiązuje to samo co przy garnku: woda musi mocno wrzeć, nie tylko parować, według CDC przez co najmniej jedną minutę, powyżej około 2000 metrów trzy minuty. Potem zostaw ją na krótko do odstania i zbierz czystszą wodę z góry.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Pękające kamienie mogą rozrzucać odłamki i żar. Podczas pierwszego rozgrzewania trzymaj dystans, nie pochylaj się nad ogniem i nie pozwalaj dzieciom podchodzić blisko. Kamień, który pęka lub się rozpada, zostaje w ogniu, aż wszystko ostygnie, a potem jest wybierany.
Gorące kamienie wkrótce znów wyglądają zupełnie normalnie, ale jeszcze długo pozostają niebezpiecznie gorące. Nigdy nie dotykaj ich ręką, a po gotowaniu odłóż je tam, gdzie nikt na nie nie nadepnie. Przy wkładaniu woda pryska – trzymaj twarz i dłonie z dala od naczynia.
Nigdy nie podgrzewaj zamkniętych puszek, butelek ani słoików – mogą wybuchnąć. Nie wkładaj do ognia plastikowych butelek, torebek ani kartonów po napojach. A na koniec ogień gasi się całkowicie: polej wodą, wymieszaj, sprawdź dotykiem.
Kiedy to ma sens – a kiedy nie
Gotowanie na kamieniach to rozwiązanie awaryjne, gdy nie ma garnka – na przykład gdy sprzęt zginął. Może uczynić wodę pitną bezpieczną i ugotować proste zupy. Kto ma metalowy garnek, puszkę bez plastikowej wykładziny albo jednościenną metalową butelkę, powinien użyć ich zamiast tego: jest szybciej i czyściej.
Podczas zakazu rozpalania ognia lub wysokiego zagrożenia pożarowego gotowanie na kamieniach nie wchodzi w grę, bo wymaga dużego, długo palącego się ognia. Nie wolno też zdzierać kory z żywych drzew; naczynie z kory robi się z kory martwego, powalonego drewna i tylko tam, gdzie jest to dozwolone.
Warto wiedzieć
Archeolodzy znajdują na wielu dawnych obozowiskach popękane, przebarwione od ognia kamienie. Pokazują one, że ludzie gotowali na gorących kamieniach na długo przed wynalezieniem garnków – w dołach, drewnianych naczyniach, koszach z kory i skórach zwierzęcych.
Gotowanie uwalnia wodę od zarazków, ale nie usuwa soli ani chemikaliów. Mętną wodę najpierw zostawia się do odstania albo przecedza przez szmatkę. Popiół i piasek z kamieni opadają na dno po kilku minutach.
Krok po kroku
Wybrać odpowiednie kamienie
Zbierz od sześciu do dziesięciu suchych, gęstych kamieni wielkości od jaja do pięści z podwyższonego, suchego miejsca. Żadnych kamieni z potoków, jezior, brzegów ani z mokrego podłoża, żadnych warstwowych, popękanych ani porowatych.
Ostrożnie: Mokre kamienie mogą pękać.
- 1
Wybrać odpowiednie kamienie
Zbierz od sześciu do dziesięciu suchych, gęstych kamieni wielkości od jaja do pięści z podwyższonego, suchego miejsca. Żadnych kamieni z potoków, jezior, brzegów ani z mokrego podłoża, żadnych warstwowych, popękanych ani porowatych.
Mokre kamienie mogą pękać.
- 2
Przygotować naczynie
Przygotuj szczelne naczynie: wydrążone drewno, złożony pojemnik z kory martwego drzewa albo skórzany worek. Napełnij je wodą najwyżej do dwóch trzecich i postaw stabilnie, z dala od ognia.
- 3
Rozgrzać kamienie w ogniu
Włóż kamienie w mocny ogień i zostaw je w żarze co najmniej pół godziny, aż będą bardzo gorące. W tym czasie trzymaj dystans. Tymczasem zrób szczypce z zielonego kija: przy środku wystrugaj go cienko i wygnij albo użyj dwóch kijów jak pałeczek.
- 4
Otrzepać z popiołu
Wyjmij kamień szczypcami i otrzep z popiołu o krawędź paleniska. Jeśli chcesz, zanurz go na chwilę w drugim naczyniu, żeby go opłukać – tej wody nie pijesz.
- 5
Wkładać i wymieniać kamienie
Ostrożnie pozwól gorącemu kamieniowi zsunąć się do wody. Gdy przestanie syczeć, wraca do ognia, a wkładasz następny. Wymieniaj tak długo, aż woda będzie gwałtownie wrzeć, a potem utrzymuj bulgotanie przez co najmniej jedną minutę (powyżej około 2000 m n.p.m. trzy minuty).
Licz się z pryskaniem – trzymaj twarz z dala.
- 6
Gotować jedzenie
Aby ugotować jedzenie, wrzuć małe kawałki do wrzącej wody i podtrzymuj wrzenie kolejnymi kamieniami, aż wszystko będzie ugotowane. Potem chwilę poczekaj, aż popiół i piasek opadną.
- 7
Bez kamieni: naczynie z kory na żarze
Dobrze napełnij szczelne naczynie z kory wodą i postaw je na płaskiej warstwie żaru, nie w płomieniach. Żar musi pozostać poniżej poziomu wody, żeby ciepło dostawała tylko mokra kora; suchy brzeg chroń przed płomieniami. Nigdy nie używaj w ten sposób plastikowych butelek ani toreb.
Żadnego plastiku w ogniu.
Częste błędy
- Branie kamieni z potoku
- Za mało kamieni lub za zimne kamienie
- Chwytanie kamieni ręką
- Stawianie plastikowej butelki w ogniu
- Stawianie naczynia z kory w płomieniach zamiast na żarze
- Picie wody po płukaniu
Krótki przegląd
Materiały
Suche kamienie do gotowania (wielkości od jajka do pięści)
Od sześciu do dziesięciu sztuk, suche
Nigdy nie bierz kamieni z potoków, jezior, brzegów ani z mokrego podłoża – uwięziona woda może sprawić, że w żarze pękną.
Żadnych kamieni warstwowych, pękniętych ani porowatych; przy pierwszym nagrzewaniu zachowaj odległość.
Zapalniczka, zapałki lub krzesiwo
Przestrzegaj lokalnych zakazów palenia ognia.
Suche drewno opałowe
Zbieraj tylko tam, gdzie jest to dozwolone.
Wytrzymałe gałęzie / tyczki
Zielony kij na szczypce
Nie tnij żywego drewna tam, gdzie jest to zabronione.
Nóż (ze stałym ostrzem lub z blokadą)
Tnij od siebie.
Przepisy dotyczące noszenia noży różnią się w zależności od regionu – sprawdź lokalne przepisy.
Woda do gaszenia (wiadro, kanister lub garnek)
Przygotuj kilka litrów przed rozpaleniem.
Nadaje się dla
- Zgubiony lub brakujący garnek w sytuacji awaryjnej
- Gotowanie wody, aby nadawała się do picia
- Gotowanie zup i małych kawałków
Nie nadaje się dla
- Gdy dostępny jest metalowy garnek lub jednościenna metalowa butelka – z nimi jest łatwiej
- Zakaz palenia ognia lub wysokie zagrożenie pożarem lasu
- Dzieci bez ścisłego nadzoru
Wymagania wstępne
- Umiejętność bezpiecznego rozpalania i podtrzymywania ognia
- Szczelne naczynie z drewna, kory lub skóry
- Zgoda na ogień i na drewno
Bezpieczeństwo
- Gorące kamienie szybko znów wyglądają niewinnie, ale długo pozostają gorące. Zawsze chwytaj je szczypcami, nigdy ręką, i licz się z pryskającą wodą, gdy je wkładasz.
- Korę zdejmuj wyłącznie z martwych, przewróconych drzew. Zdzieranie kory z żywych drzew je uszkadza i bez zgody właściciela jest zabronione.
Jak to działa
Kamień magazynuje dużo ciepła. Bardzo gorący kamień szybko oddaje to ciepło wodzie – kilka kamieni po kolei wystarcza, by zagotować kilka litrów. Naczynie z kory na żarze wykorzystuje inną sztuczkę: dopóki w środku jest woda, mokra kora poniżej poziomu wody nie może nagrzać się znacznie powyżej około 100 °C, więc się nie pali.
Zalety
- Gotuje wodę bez garnka
- Potrzebuje tylko ognia, kamieni i naczynia
- Dobra wiedza na sytuacje awaryjne
Wady
- Powolne i pochłania dużo drewna opałowego
- Popiół i piasek w wodzie
- Ryzyko poparzeń i drzazg
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Gotowanie na gorących kamieniach to jedna z najstarszych technik kulinarnych, stosowana przez wiele ludów na długo przed pojawieniem się garnków. Książki o bushcrafcie, takie jak te autorstwa Raya Mearsa i Morsa Kochanskiego, pokazują naczynia z kory i gotowanie bez metalowego garnka.
Sztuczkę z wodą w naczyniu można pokazać na papierowym kubku nad świecą: dopóki w środku jest woda, papier poniżej poziomu wody się nie pali.
Warianty
- Dół wyłożony skórą
- Przy większych ilościach wykop mały dół i wyłóż go skórą zwierzęcą lub kawałkiem grubej skóry. Gotowanie kamieniami działa w nim tak samo. Folie z tworzywa sztucznego natomiast topią się na gorących kamieniach.
- Jednościenna butelka metalowa
- Jednościenną butelkę ze stali nierdzewnej, bez nakrętki, można postawić bezpośrednio przy żarze. Nigdy nie podgrzewaj butelek termicznych o podwójnych ściankach – mogą pęknąć.
Częste błędy
- Branie kamieni z potoku
- Za mało kamieni lub za zimne kamienie
- Chwytanie kamieni ręką
- Stawianie plastikowej butelki w ogniu
- Stawianie naczynia z kory w płomieniach zamiast na żarze
- Picie wody po płukaniu
Ograniczenia i ryzyka
- Gotowanie nie usuwa chemikaliów ani soli
- Piasek i popiół można zmniejszyć tylko przez odstanie i filtrowanie
- Brak instrukcji wykonywania naczyń z drewna
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Zapalniczka, zapałki lub krzesiwo
- Krzesiwo (Ćwicz, zanim będzie to potrzebne.), Stalowe krzesiwo i twardy kamień (Stal węglowa, nie nierdzewna.), Zestaw do rozpalania ognia świdrem łukowym (łuk, wrzeciono, deseczka, łożysko) (Używaj tylko suchego drewna.), Szkło powiększające / lupa (Nigdy nie zostawiaj na słońcu – ryzyko pożaru.), Zapalniczka tłokowa (Dbaj o uszczelkę.), Świder pompowy (wrzeciono, koło zamachowe, poprzeczka, sznurek) (Zamocuj koło zamachowe mocno i na środku – luźna tarcza może odlecieć.)
- Suche drewno opałowe
- Hubka (Nos w wodoszczelnym opakowaniu.), Zwęglony materiał (zwęglona bawełna) (Przechowuj w suchym miejscu, w puszce.), Wełna stalowa o najdrobniejszym stopniu (Przechowuj osobno od baterii – ryzyko pożaru.), Smolak (drewno bogate w żywicę) (Zbieraj tylko martwe drewno, tam gdzie wolno.), Paliwo do kuchenki (kartusz, paliwo płynne, alkohol) (Przechowuj paliwa osobno od żywności i w oryginalnych pojemnikach lub butelkach do tego przeznaczonych.), waciki z wazeliną (Używaj wyłącznie czystej bawełny.), Olej lub tłuszcz jadalny (łój, smalec) (Nigdy nie gaś płonącego tłuszczu wodą – przykryj go pokrywką, żeby zdusić ogień.), Żywica drzew (świerk, sosna) (Żywica jest łatwopalna, a gorąca przykleja się do skóry – topij ją tylko powoli, na małym ogniu.), Kora brzozowa (z martwego, opadłego drewna) (Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (5)
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Gotowanie bez naczyń, przegotowywanie wody
- Ray Mears – Hodder & Stoughton (2002): Bushcraft · Naczynia z kory i gotowanie na gorących kamieniach
- Mors L. Kochanski – Lone Pine Publishing: Bushcraft: Outdoor Skills and Wilderness Survival · Naczynia z kory i gotowanie bez metalowego garnka
- Centers for Disease Control and Prevention: Making Water Safe in an Emergency · Wodę gotuj co najmniej 1 minutę, powyżej 2000 m n.p.m. 3 minuty
- World Health Organization (WHO) (2006): Five Keys to Safer Food Manual · Gotuj dokładnie