Piec ziemny oraz gotowanie w żarze i glinie
W piecu ziemnym jedzenie powoli się gotuje w dole: kamienie rozgrzewa się w nim ogniem przez około godzinę, popiół się wygarnia, potem układa się warstwy zielonej trawy, zawinięte jedzenie, znów trawę i grubą warstwę ziemi na wierzchu. Po kilku godzinach odkopujesz i sprawdzasz, czy wszystko jest gotowe. Tylko na glebie mineralnej bez korzeni i torfu, inaczej może powstać podziemny pożar tlący – a na końcu wszystko trzeba całkowicie ugasić.
- Kopanie i palenie 1,5–2 godziny, pieczenie kilka godzin
Wyjaśnione prosto
Piec ziemny to piekarnik w ziemi. Kopiesz dół, wkładasz do niego kamienie i przez godzinę palisz na nich ogień. Potem kamienie są tak gorące, że oddają ciepło przez wiele godzin – jak termofor z kamienia.
Na gorące kamienie kładziesz grubą warstwę świeżej trawy, potem zawinięte jedzenie, jeszcze trochę trawy i na koniec ziemię. Trawa wytwarza parę, a ziemia działa jak pokrywa. Dzięki temu jedzenie gotuje się powoli i zostaje soczyste. Po kilku godzinach ostrożnie je odkopujesz i sprawdzasz, czy wszystko jest gotowe.
Ale uwaga: w niektórych glebach, na przykład w torfie albo wśród korzeni drzew, żar może tlić się pod ziemią i później wywołać pożar lasu. Dlatego kopiesz tylko w piaszczystej lub gliniastej glebie bez korzeni, tylko za zgodą, a na koniec gasisz wszystko dużą ilością wody, aż będzie zimne.
Jak to działa
Piec ziemny to magazyn ciepła z pokrywą. Kamienie podczas ognia pochłaniają dużo ciepła. Jeśli potem dół zostanie szczelnie zamknięty ziemią, to ciepło prawie nie może uciec i powoli przechodzi do jedzenia. Ponieważ nie pali się już płomień, nic się nie przypala – jedzenie gotuje się łagodnie jak w naczyniu żaroodpornym.
Świeża trawa ma dwa zadania. Oddziela jedzenie od gorących kamieni, żeby nic się nie przypaliło, i oddaje wilgoć, która zamienia się w parę. Para bardzo dobrze przekazuje ciepło i równomierniej gotuje nawet grubsze kawałki. Warstwa ziemi musi być gruba i szczelna; tam, gdzie ucieka para, ucieka ciepło.
W pieczeniu w glinie sama glina jest osłoną. Wilgotna warstwa gliny wokół ryby lub korzenia chroni ją przed bezpośrednim żarem, zatrzymuje soki i przy okazji twardnieje. Po ugotowaniu rozbijasz osłonę, a w przypadku ryby łuski i skóra często zostają przyklejone do gliny.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Wszystko zaczyna się od gleby. Odpowiednia jest gleba mineralna: piasek, glina lub żwir, który wygląda jasno lub rdzawo i zawiera niemal żadnych resztek roślinnych. Nieodpowiednie są ciemne, miękkie, gąbczaste gleby, torf, bagno i grube warstwy próchnicy oraz każde miejsce z korzeniami. Krótkie próbne kopnięcie pokaże ci, co jest pod powierzchnią.
Kamienie muszą się naprawdę mocno rozgrzać. Dobrą wskazówką jest silny ogień z drewna liściastego, podsycany raz po raz przez około godzinę. Potem pracujesz szybko: drewno na zewnątrz, odsuń popiół, trawa, jedzenie, trawa, ziemia – im szybciej dół zostanie zamknięty, tym więcej ciepła zostanie w środku.
Czasu gotowania nie da się dokładnie przewidzieć. Małe, płaskie kawałki i warzywa zwykle potrzebują jednej do dwóch godzin, duże kawałki mięsa znacznie dłużej. Dlatego przy otwieraniu każdy kawałek sprawdzasz w najgrubszym miejscu. Co jeszcze nie jest gotowe, dogotowuje się nad ogniem. Termometr sondowy usuwa zgadywanie.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Największym zagrożeniem jest tlący się ogień w ziemi. W torfie, próchnicy i korzeniach żar może przez wiele dni przesuwać się dalej bez płomienia i wybuchnąć gdzie indziej jako pożar lasu. Dlatego tylko grunt mineralny, z dala od drzew i suchej trawy, i obserwuj otoczenie podczas gotowania. Jeśli obok dołu z ziemi unosi się dym, natychmiast odkop go i ugaś.
Na koniec nie zasypujesz po prostu ziemią. Najpierw wylewasz mnóstwo wody na kamienie i dół, potem mieszasz, potem znów wylewasz – aż wszystko będzie zimne w dotyku grzbietem dłoni. Dopiero wtedy zasypujesz dół i kładziesz z powrotem darń. Podczas zakazu rozpalania ognia lub suszy nie robi się pieca ziemnego.
Do owijania i przykrywania nadaje się folia, czysta mokra bawełniana szmatka lub świeża trawa. Nie używaj liści roślin, których nie znasz na pewno – niektóre są trujące. Przy otwieraniu ucieka gorąca para: pracuj z boku, odwróć twarz, a dzieci niech trzymają dystans.
Kiedy to ma sens – a kiedy nie
Piec ziemny się opłaca, gdy grupa zostaje na jakiś czas w jednym miejscu i chce ugotować naraz dużo jedzenia – ziemniaki, warzywa korzeniowe, ryby lub kawałki mięsa. Gdy jedzenie się gotuje, masz wolne ręce do innej pracy. Dla jednej osoby i krótkiego postoju wysiłek jest zbyt duży; wtedy prostsze są żar, garnek lub pieczenie w glinie.
Kopanie i rozpalanie ognia są dozwolone tylko za zgodą właściciela terenu, a na obszarach chronionych zwykle zakazane. Wiele miejsc grillowych i pól biwakowych ma własne zasady. Dół zmienia grunt – po wygaszeniu miejsce przywraca się do stanu możliwie jak najbliższego pierwotnemu.
Warto wiedzieć
Piece ziemne znajdziesz na całym świecie. Maorysi w Nowej Zelandii gotują w hāngī, na Hawajach dół nazywa się imu, a w Europie archeolodzy też znaleźli jamy do gotowania z kamieniami popękanymi od ognia. Zasada jest wszędzie ta sama: gorące kamienie, wilgotna warstwa roślin, jedzenie, przykrycie.
Światowa Organizacja Zdrowia podsumowuje bezpieczną żywność w pięciu kluczach: dbaj o czystość, oddzielaj surowe od gotowanego, dokładnie gotuj, trzymaj żywność w bezpiecznych temperaturach i używaj bezpiecznej wody. W piecu ziemnym szczególnie ważne jest dokładne ugotowanie – a ugotowane jedzenie zjada się od razu, a nie zostawia na wiele godzin w cieple.
Krok po kroku
Sprawdzić miejsce i glebę
Za zgodą właściciela wybierz miejsce z glebą mineralną: piaskiem, gliną lub żwirem, bez korzeni, kilka metrów od drzew i suchej trawy. Wykop próbny dołek: jeśli ziemia jest ciemna, miękka, gąbczasta lub pełna korzeni, nie nadaje się. Przygotuj wodę do gaszenia.
Ostrożnie: Żadnego torfu, próchnicy ani korzeni.
- 1
Sprawdzić miejsce i glebę
Za zgodą właściciela wybierz miejsce z glebą mineralną: piaskiem, gliną lub żwirem, bez korzeni, kilka metrów od drzew i suchej trawy. Wykop próbny dołek: jeśli ziemia jest ciemna, miękka, gąbczasta lub pełna korzeni, nie nadaje się. Przygotuj wodę do gaszenia.
Żadnego torfu, próchnicy ani korzeni.
- 2
Wykopać dół i ułożyć kamienie
Ostrożnie podnieś darń i odłóż ją na bok. Wykop dół o szerokości około 50–60 centymetrów i głębokości 40–50 centymetrów; ziemię usyp obok. Dno wyłóż suchymi kamieniami wielkości pięści.
- 3
Palić przez około godzinę
Rozpal na kamieniach mocny ogień z twardego drewna liściastego, w razie potrzeby ułóż na wierzchu więcej kamieni, i dokładaj przez około godzinę, aż kamienie będą bardzo gorące, a żar utworzy grubą warstwę. Nigdy nie zostawiaj ognia bez nadzoru.
- 4
Usunąć popiół i resztki drewna
Wyjmij niedopalone kawałki drewna i dopal je w bezpiecznym palenisku. Zielonym kijem zgarnij popiół z gorących kamieni; kamienie zostają na miejscu.
- 5
Zielone, jedzenie, zielone
Na kamieniach ułóż grubą warstwę świeżej, zielonej trawy. Na wierzch połóż jedzenie, owinięte w folię lub w dobrze znane, czyste liście, w odstępach od siebie. Następnie przykryj je kolejną grubą warstwą trawy.
Nie używaj nieznanych roślin.
- 6
Przykryć ziemią
Szybko przykryj dół wykopaną ziemią, warstwą grubości co najmniej dłoni. Tam, gdzie ucieka para lub dym, dosyp więcej ziemi. Oznacz i ogrodź to miejsce, żeby nikt na nie nie wszedł.
- 7
Zostawić na kilka godzin do upieczenia
Małe kawałki i warzywa potrzebują zwykle jednej do dwóch godzin, duże kawałki znacznie dłużej. W tym czasie obserwuj to miejsce: jeśli obok dołu z ziemi unosi się dym, coś się zapaliło – natychmiast odkop i ugaś.
- 8
Otworzyć i sprawdzić
Odgarnij ziemię z boku łopatą lub kijem, twarz odwróć od pary. Wyjmij jedzenie i sprawdź je w najgrubszym miejscu: mięso bez różowego koloru, z przezroczystym sokiem; ryba nieprzezroczysta; korzenie miękkie. Wszystko, co niedogotowane, dokończ nad ogniem, a całość zjedz szybko.
- 9
Całkowicie ugasić i przywrócić teren do stanu pierwotnego
Wylej dużo wody na kamienie i do dołu, wymieszaj, polej ponownie, aż wszystko będzie zimne – sprawdź wierzchem dłoni. Dopiero wtedy zasyp dół, połóż z powrotem darń i rozrzuć kamienie.
Nie zasypuj, dopóki jest jeszcze ciepło.
Częste błędy
- Dół w torfie, próchnicy lub między korzeniami
- Zbyt krótkie palenie – kamienie nie są wystarczająco gorące
- Zbyt cienka warstwa ziemi, para ucieka
- Owijanie w nieznane liście
- Niesprawdzanie, czy jedzenie jest gotowe
- Zasypywanie dołu, gdy jest jeszcze ciepły
Krótki przegląd
Materiały
Mała łopatka / składana saperka
Suche kamienie do gotowania (wielkości od jajka do pięści)
Dużo suchych kamieni wielkości pięści
Nigdy nie bierz kamieni z potoków, jezior, brzegów ani z mokrego podłoża – uwięziona woda może sprawić, że w żarze pękną.
Żadnych kamieni warstwowych, pękniętych ani porowatych; przy pierwszym nagrzewaniu zachowaj odległość.
Suche drewno opałowe
Dużo suchego drewna liściastego
Zbieraj tylko tam, gdzie jest to dozwolone.
Zapalniczka, zapałki lub krzesiwo
Przestrzegaj lokalnych zakazów palenia ognia.
Folia aluminiowa (gruba)
Do owijania – albo dobrze znane, czyste zielone liście
Możliwe ostre krawędzie; przewodzi ciepło i prąd.
Woda do gaszenia (wiadro, kanister lub garnek)
Dużo, do zalania dołu
Przygotuj kilka litrów przed rozpaleniem.
Termometr sondowy (termometr do mięsa)
Mierz w najgrubszym miejscu, nie przy kości.
Czyść po każdym użyciu w surowym mięsie.
Nadaje się dla
- Większe ilości dla grupy
- Warzywa korzeniowe, ziemniaki, ryby i kawałki mięsa
- Obóz stały na jeden dzień
Nie nadaje się dla
- Gleby torfowe, bagienne i próchniczne, strefy korzeni drzew
- Susza, zakaz rozpalania ognia, wiatr
- Obszary chronione i miejsca bez zezwolenia
- Gdy zostajesz tylko na krótko – wysiłek się nie opłaca
Wymagania wstępne
- Zgoda właściciela terenu na kopanie i rozpalanie ognia
- Brak zakazu rozpalania ognia, niskie zagrożenie pożarowe lasu
- Umiejętność bezpiecznego prowadzenia ognia i całkowitego jego gaszenia
- Dużo wody w pobliżu
Bezpieczeństwo
- Używaj tylko suchych, gęstych kamieni z suchych miejsc – kamienie z potoków lub z mokrego podłoża mogą pękać. Przy otwieraniu ucieka gorąca para: pracuj z boku, twarz odwróć.
- Do owijania i przykrywania używaj tylko trawy lub liści, o których na pewno wiesz, że nie są trujące. Nieznane rośliny mogą być trujące – w razie wątpliwości użyj folii, czystej mokrej szmatki albo samej trawy.
- Piec ziemny piecze nierównomiernie. Sprawdzaj każdy kawałek w najgrubszym miejscu: mięso bez różowego koloru i z przezroczystym sokiem, ryba nieprzezroczysta. Wszystko, co niedogotowane, dokończ nad ogniem.
Jak to działa
Gorące kamienie magazynują ciepło. W zakrytym dole oddają je powoli przez wiele godzin, a wilgoć z trawy i jedzenia zamienia się w parę, która gotuje wszystko równomiernie. Warstwa ziemi zatrzymuje parę i ciepło – jak pokrywka, tylko grubsza.
Zalety
- Gotuje duże ilości naraz
- Soczyste, delikatnie przygotowane jedzenie
- Wymaga mniej uwagi podczas gotowania
Wady
- Dużo pracy i drewna na opał
- Ryzyko podziemnego pożaru tlącego
- Trudno ocenić, kiedy jest gotowe
- Zostawia ślady w ziemi, tylko za zgodą
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Piece ziemne znane są w wielu kulturach – na przykład maoryskie hāngī czy hawajskie imu. Wojskowe podręczniki przetrwania, takie jak FM 3-05.70, i książki o bushcrafcie opisują proste doły z gorącymi kamieniami oraz gotowanie w glinie.
Światowa Organizacja Zdrowia wymienia dokładne gotowanie jako jeden ze swoich pięciu kluczy do bezpieczniejszej żywności. W piecu ziemnym ma to szczególne znaczenie, bo nie widać, co jest w środku.
Warianty
- Pieczenie w glinie
- Wypatroszoną rybę w łusce albo korzeń obłóż dookoła warstwą wilgotnej, czystej gliny o grubości około jednego do dwóch centymetrów i połóż w żarze. Po ugotowaniu rozbij twardą glinę – łuski i skóra często zostają do niej przyklejone. Sprawdź, czy jest gotowe, jak zawsze.
- Bezpośrednio w żarze
- Ziemniaki lub korzenie w folii można też po prostu położyć w żarze ogniska i regularnie obracać. Jest to szybsze niż piec ziemny, ale zewnętrzna warstwa łatwiej się przypala.
Częste błędy
- Dół w torfie, próchnicy lub między korzeniami
- Zbyt krótkie palenie – kamienie nie są wystarczająco gorące
- Zbyt cienka warstwa ziemi, para ucieka
- Owijanie w nieznane liście
- Niesprawdzanie, czy jedzenie jest gotowe
- Zasypywanie dołu, gdy jest jeszcze ciepły
Ograniczenia i ryzyka
- Brak stałych czasów gotowania – zależą od kamieni, gleby i ilości
- Brak rozpoznawania dzikich roślin do owijania
- Tylko za zgodą i bez zakazu rozpalania ognia
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Suche drewno opałowe
- Hubka (Nos w wodoszczelnym opakowaniu.), Zwęglony materiał (zwęglona bawełna) (Przechowuj w suchym miejscu, w puszce.), Wełna stalowa o najdrobniejszym stopniu (Przechowuj osobno od baterii – ryzyko pożaru.), Smolak (drewno bogate w żywicę) (Zbieraj tylko martwe drewno, tam gdzie wolno.), Paliwo do kuchenki (kartusz, paliwo płynne, alkohol) (Przechowuj paliwa osobno od żywności i w oryginalnych pojemnikach lub butelkach do tego przeznaczonych.), waciki z wazeliną (Używaj wyłącznie czystej bawełny.), Olej lub tłuszcz jadalny (łój, smalec) (Nigdy nie gaś płonącego tłuszczu wodą – przykryj go pokrywką, żeby zdusić ogień.), Żywica drzew (świerk, sosna) (Żywica jest łatwopalna, a gorąca przykleja się do skóry – topij ją tylko powoli, na małym ogniu.), Kora brzozowa (z martwego, opadłego drewna) (Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew.)
- Zapalniczka, zapałki lub krzesiwo
- Krzesiwo (Ćwicz, zanim będzie to potrzebne.), Stalowe krzesiwo i twardy kamień (Stal węglowa, nie nierdzewna.), Zestaw do rozpalania ognia świdrem łukowym (łuk, wrzeciono, deseczka, łożysko) (Używaj tylko suchego drewna.), Szkło powiększające / lupa (Nigdy nie zostawiaj na słońcu – ryzyko pożaru.), Zapalniczka tłokowa (Dbaj o uszczelkę.), Świder pompowy (wrzeciono, koło zamachowe, poprzeczka, sznurek) (Zamocuj koło zamachowe mocno i na środku – luźna tarcza może odlecieć.)
- Folia aluminiowa (gruba)
- Koc ratunkowy (Po przedziurawieniu Ĺ‚atwo siÄ™ rwie; nadaje siÄ™ tylko na krĂłtkotrwaĹ‚e schronienie.), Lusterko sygnalizacyjne (Nie świeć w oczy osobom w pobliżu ani kierowcom.), Kamizelka ostrzegawcza (Trzymaj pod ręką we wnętrzu pojazdu, nie w bagażniku.), Trójkąt ostrzegawczy (To, czy trójkąt ostrzegawczy jest obowiązkowy albo czy na niektórych drogach (np. autostradach) w ogóle należy go ustawiać, różni się w zależności od kraju – sprawdź lokalne przepisy.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (5)
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Piec ziemny z gorącymi kamieniami, gotowanie w glinie i żarze
- World Health Organization (WHO) (2006): Five Keys to Safer Food Manual · Dokładnie dogotuj, jedz ugotowane jedzenie szybko
- United States Department of Agriculture – Food Safety and Inspection Service (USDA FSIS): Keeping Food Safe During an Emergency · Bezpieczeństwo żywności przy gotowaniu w sytuacji awaryjnej
- Ray Mears – Hodder & Stoughton (2002): Bushcraft · Gotowanie w dołach w ziemi i w żarze
- Leave No Trace Center for Outdoor Ethics: The Seven Principles of Leave No Trace (Principle 5: Minimize Campfire Impacts) · Ogranicz ślady po ognisku, gaś ogień całkowicie