Tlenek węgla: dlaczego jest tak niebezpieczny

Przy pełnym spalaniu każdy atom węgla łączy się z dwoma atomami tlenu i powstaje dwutlenek węgla (CO₂). Gdy brakuje tlenu albo płomień jest schłodzony, np. zimnym garnkiem lub słabym dopływem powietrza, reakcja zatrzymuje się w połowie: powstaje tlenek węgla (CO), tylko z jednym atomem tlenu. W zamkniętym pomieszczeniu ogień stopniowo zużywa też tlen, więc spalanie staje się coraz mniej pełne.

CO jest mniej więcej tak ciężki jak powietrze, dlatego rozchodzi się po całym pomieszczeniu, zamiast zbierać się przy podłodze lub suficie. Jest bezbarwny, bezwonny i bez smaku. Zapach, który czujesz przy dymie lub spalinach, pochodzi od innych substancji; urządzenie lub grill węglowy mogą wydzielać dużo CO bez żadnego zauważalnego zapachu.

Tlen jest przenoszony we krwi przez czerwony barwnik, hemoglobinę. CO wiąże się dokładnie w tym samym miejscu, i to wielokrotnie mocniej niż tlen – rzędu około 200 razy. Dlatego już niewielkie ilości CO w powietrzu wystarczą, by z czasem zająć dużą część miejsc transportowych. CO uwalnia się z nich tylko powoli.

Najpierw cierpią narządy, które potrzebują najwięcej tlenu: mózg i serce. Pierwsze objawy to ból głowy, zawroty głowy, nudności, zmęczenie i senność. Ponieważ przypominają grypę albo rozstrój żołądka, często są błędnie interpretowane. Ważna wskazówka: objawy ma naraz kilka osób lub zwierząt domowych, a na zewnątrz, na świeżym powietrzu, jest lepiej.

Kolejne zagrożenie polega na tym, że CO zaburza myślenie. Osoby poszkodowane stają się senne i zdezorientowane i mogą nie rozpoznać niebezpieczeństwa na czas. Jest to szczególnie zdradliwe podczas snu, gdy objawy w ogóle nie są zauważane.

Zatrucia CO zdarzają się częściej podczas przerw w dostawie prądu i fal mrozów, gdy ludzie improwizują ogrzewanie lub gotowanie: grillem węglowym w mieszkaniu, piecykiem gazowym bez odprowadzania spalin albo agregatem w piwnicy czy garażu. Nawet przy otwartym oknie lub bramie garażowej jest to niebezpieczne, bo gaz może gromadzić się szybciej, niż ulatnia się na zewnątrz.

Podczas biwakowania znanym zagrożeniem jest kuchenka albo żarzący się grill w zamkniętym namiocie. W samochodzie zasypanym śniegiem z włączonym silnikiem spaliny mogą dostać się do kabiny, jeśli rura wydechowa jest zatkana śniegiem. W domu uszkodzone lub źle konserwowane piece, kotły i kominki mogą wydzielać CO.

Najważniejsza zasada: nigdy nie używaj grilla, węgla drzewnego, kuchenek gazowych, piecyków bez odprowadzania spalin ani agregatów prądotwórczych w pomieszczeniach mieszkalnych, piwnicach, garażach, namiotach ani pojazdach – nawet przy otwartym oknie. Kominki i urządzenia grzewcze regularnie zlecaj do przeglądu fachowcom.

W pomieszczeniach z urządzeniami spalającymi paliwo chroni cię czujnik CO zamontowany i sprawdzany zgodnie z instrukcją producenta. Czujnik dymu nie wykrywa CO; to dwa różne urządzenia. Przy podejrzeniu czadu – gdy włączy się alarm albo kilka osób ma ból głowy, zawroty głowy lub nudności – natychmiast wyprowadź wszystkich na świeże powietrze, nie wracaj do środka i zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE). Wracaj dopiero wtedy, gdy straż pożarna lub fachowcy sprawdzą pomieszczenie.

Tlenek węgla i dwutlenek węgla są często mylone, bo nazwy brzmią podobnie. Dwutlenek węgla (CO₂) wydychamy sami cały czas; w dużych ilościach wypiera tlen, ale w normalnych ilościach jest nieszkodliwy. Tlenek węgla (CO), czyli czad, jest natomiast trujący nawet w małych ilościach, bo blokuje transport tlenu we krwi.

Częsty błąd to przekonanie, że CO można poznać po dymie. Dym pokazuje tylko, że coś pali się niecałkowicie – ale CO może powstawać zupełnie bez widocznego dymu, np. ze żarzącego się węgla drzewnego albo z urządzenia gazowego. Nie możesz tu polegać na własnych zmysłach; sprawny czujnik CO jest znacznie pewniejszy.