Czytanie chmur i rozumienie prognoz pogody

Gdy powietrze unosi się w górę, trafia na wysokości o niższym ciśnieniu. Tam się rozpręża, a rozprężając się, ochładza – dopóki nie powstanie chmura, o około 1 °C na 100 metrów. W pewnym momencie osiąga punkt rosy, para wodna skrapla się i powstaje chmura. Płaska podstawa wielu chmur kłębiastych pokazuje dokładnie tę wysokość, na której to się dzieje.

To, jak powietrze się unosi, decyduje o kształcie chmury. Jeśli unosi się silnie w pojedynczych miejscach, na przykład nad nasłonecznionym podłożem, powstają chmury kłębiaste (cumulus). Jeśli powietrze jest wolno unoszone na dużym obszarze, na przykład gdy ciepłe powietrze wsuwa się po zimniejszym, powstają płaskie chmury warstwowe (stratus i formy pokrewne). Bardzo wysoko, gdzie jest bardzo zimno, chmury składają się z kryształków lodu i wyglądają włóknisto (cirrus).

Skraplanie uwalnia ciepło. To ciepło sprawia, że powietrze w chmurze unosi się dalej, czasem na bardzo duże wysokości. W ten sposób niegroźna chmura kłębiasta może w krótkim czasie zamienić się w chmurę burzową (cumulonimbus), której szczyt rozpościera się w kowadło.

Małe, płaskie chmury kłębiaste o wyraźnych krawędziach w słoneczny dzień są zwykle oznaką stabilnej pogody. Jeśli jednak już rano wyraźnie rosną w górę, piętrzą się i ciemnieją u podstawy, powietrze jest niestabilne – po południu prawdopodobne są wtedy przelotne opady i burze. Rozlewające się u góry kowadło i ciemna, niska podstawa to wyraźny sygnał ostrzegawczy.

Przed frontem ciepłym często najpierw pojawiają się wysokie chmury pierzaste (cirrus). Zagęszczają się w mleczny welon, przez który Słońce czasem pokazuje się z kręgiem – halo. Potem Słońce jest widoczne tylko słabo jak przez matowe szkło, chmury robią się niższe i gęstsze, a w końcu zaczyna padać dłużej trwający deszcz. Taka sekwencja może rozciągnąć się na wiele godzin.

Chmury soczewkowate lub w kształcie UFO nad górami, które zdają się stać w miejscu, powstają przy silnym przepływie powietrza nad pasmami górskimi. Wskazują na silny wiatr na wysokości – na grzbietach i szczytach może wtedy wiać bardzo mocno, nawet jeśli w dolinie jest spokojnie.

Nowoczesne prognozy pogody powstają w modelach komputerowych, które dzielą atmosferę na ogromną siatkę i obliczają, jak poruszają się powietrze, ciepło i wilgoć. Ponieważ stan początkowy nigdy nie jest znany idealnie, a małe różnice z czasem narastają, służby pogodowe często uruchamiają wiele nieco różniących się wersji. Im więcej z nich pokazuje to samo, tym pewniejsza jest prognoza.

Z tego powstają prawdopodobieństwa. Szansa na deszcz mówi, jak prawdopodobne jest, że na danym obszarze i w danym okresie spadną jakiekolwiek zauważalne opady – a nie, jak długo i jak mocno będzie padać. W sytuacjach burzowych miejsce i czas są szczególnie niepewne: model wie, że burze są prawdopodobne, ale nie wie dokładnie, nad którą doliną.

Dlatego oficjalna prognoza jest najlepszą podstawą, a spojrzenie na niebo to kontrola na miejscu. Jeśli pogoda nadejdzie szybciej niż w prognozie, liczy się to, co widzisz. Przed wyprawą przeczytaj też ostrzeżenia krajowej służby pogodowej, zwłaszcza o burzach i wichurach.

Wysoko piętrzące się chmury z ciemnymi podstawami, grzmoty lub błyskawice oznaczają: natychmiast przejdź na zasady bezpieczeństwa podczas burzy. Opuść szczyty, grzbiety, otwarte tereny i wodę, a unikaj samotnych drzew i metalowych lin. Według powszechnej zasady bezpieczeństwa ten, kto słyszy grzmot, jest już na tyle blisko, że może zostać porażony piorunem.

Odległość burzy można z grubsza oszacować: policz sekundy między błyskawicą a grzmotem. Dźwięk pokonuje jeden kilometr w około trzy sekundy. Jeśli odstępy się skracają, burza się zbliża.

Na wyprawach w góry z wyprzedzeniem ustal punkty zawrócenia i drogi alternatywne, a przy oznakach pogorszenia pogody zawracaj raczej wcześniej niż później. Reguły pogodowe oparte na chmurach nigdy nie zastępują ostrzeżeń służb meteorologicznych.

Czytania chmur uczysz się przez obserwację. Raz dziennie świadomie spójrz na niebo, zapisz, jakie są chmury, i porównaj je z pogodą, która przychodzi kilka godzin później. Pomaga w tym mały notes lub zdjęcia z datą.

Międzynarodowy Atlas Chmur Światowej Organizacji Meteorologicznej rozróżnia dziesięć rodzajów chmur. Nie musisz znać wszystkich na pewno. Jeśli pewnie rozpoznajesz chmury kłębiaste, wysokie pierzaste, płaskie warstwowe i chmurę burzową, zyskujesz już bardzo wiele na szlaku.

I uważaj na stare ludowe przepowiednie pogody. Niektóre mają ziarno prawdy, ale sprawdza się ono tylko w określonych regionach i sytuacjach pogodowych. W górach powstaje też wiele lokalnych zjawisk, które zaburzają takie reguły.