Rozumienie prńÖdu: napińôcie, natńôŇľenie i dlaczego woda przewodzi

Prąd elektryczny to poruszający się ładunek. W metalowych przewodach są to elektrony; w cieczach i w ciele głównie rozpuszczone jony, czyli naładowane cząstki soli. Żeby prąd płynął, musi istnieć zamknięty obwód: od źródła przez odbiornik z powrotem do źródła. Jeśli człowiek staje się częścią tego obwodu – na przykład między częścią pod napięciem a ziemią – prąd płynie przez niego.

Ile prądu płynie, opisuje prawo Ohma: natężenie prądu równa się napięciu podzielonemu przez opór. Dwukrotnie większe napięcie oznacza dwukrotnie większy prąd, tak samo jak dwukrotnie mniejszy opór. Sucha skóra ma dość duży opór i hamuje prąd. Mokra, spocona albo uszkodzona skóra prawie go nie hamuje. Kto stoi w wodzie, ma też bardzo dobre połączenie z ziemią.

Całkowicie czysta woda zresztą słabo przewodzi prąd. Woda z kranu, woda deszczowa, woda powodziowa, a przede wszystkim woda morska zawierają jednak rozpuszczone sole i inne substancje, których jony przenoszą ładunek. W praktyce każdą wodę trzeba traktować jako przewodzącą.

Sercem i mięśniami sterują maleńkie sygnały elektryczne. Prąd z zewnątrz wprowadza w ten układ chaos. Nawet stosunkowo małe prądy mogą wywołać skurcz mięśni tak, że nie możesz już puścić trzymanego przedmiotu. Jeśli prąd płynie przez klatkę piersiową, może zaburzyć rytm serca – to największe zagrożenie życia.

To, jak poważny jest wypadek elektryczny, zależy nie tylko od natężenia prądu, ale też od jego drogi przez ciało, czasu trwania i rodzaju prądu. Droga od ręki do ręki albo od ręki do stopy biegnie przez górną część ciała, a więc blisko serca. Przy wysokich napięciach dochodzą też ciężkie oparzenia, w tym wewnętrzne, których nie widać. Dlatego każda osoba po wypadku elektrycznym musi zgłosić się do lekarza, nawet jeśli na początku czuje się dobrze.

Napięcie sieciowe wynosi w Europie 230 woltów, a w Ameryce Północnej 120 woltów. Oba uważa się za potencjalnie śmiertelne. Bateria 1,5 V lub 9 V nie jest natomiast w stanie sensownie pokonać oporu suchej skóry. Ptaki mogą siadać na linii wysokiego napięcia, ponieważ dotykają tylko jednego przewodu: między ich stopami nie ma różnicy napięcia, więc prąd nie płynie przez nie.

Zerwane albo uszkodzone przewody elektryczne zawsze traktuj jako będące pod napięciem – nawet jeśli leżą spokojnie, nie iskrzą i nie buczą. Trzymaj się z daleka, ostrzeż innych i zadzwoń do operatora sieci albo pod lokalny numer alarmowy (112 w UE). Jeśli przewód dotyka ziemi, napięcie rozchodzi się w gruncie kręgami. Między twoimi stopami może wtedy występować niebezpieczne napięcie krokowe – im dłuższy krok, tym większa różnica. Pod napięciem mogą też być pobliskie ogrodzenia, kałuże i mokry grunt.

Podczas powodzi: nie wchodź do zalanej piwnicy ani pomieszczenia, dopóki prąd może tam jeszcze być włączony. Prąd wolno wyłączyć tylko wtedy, gdy do skrzynki bezpiecznikowej można dotrzeć sucho i bezpiecznie. W przeciwnym razie wezwij straż pożarną albo operatora sieci. Urządzenia, które zamokły, przed ponownym użyciem sprawdza wykwalifikowany elektryk.

Jeśli osoba utknęła przy źródle prądu, nie dotykaj jej, dopóki prąd nie zostanie wyłączony – inaczej sam stajesz się częścią obwodu. Jeśli można to zrobić bezpiecznie, wyłącz bezpiecznik albo wyłącznik główny i wezwij służby ratunkowe. Przy wysokim napięciu, takim jak sieć kolejowa albo linie napowietrzne, trzymaj się z daleka i czekaj na fachowców.

Wiele domowych instalacji ma wyłącznik różnicowoprądowy, w skrócie RCD. Porównuje on prąd wypływający z prądem wracającym. Jeśli czegoś brakuje – bo ucieka do ziemi przez człowieka albo przez wodę – wyłącza się w ułamku sekundy. Ma przycisk testowy, którym możesz regularnie sprawdzać, czy zadziała. Czy taki wyłącznik jest zamontowany albo czy należy go doposażyć, ocenia wykwalifikowany elektryk.

Nie używaj urządzeń elektrycznych mokrymi rękami ani stojąc w wodzie. Przedłużacze nie należą do kałuż ani pod dywany. Kable na szpuli rozwijaj całkowicie przy dużym obciążeniu, bo zwinięty kabel może się bardzo mocno nagrzać. Na dworze: żadnych latawców, wędek ani długich drabin w pobliżu linii napowietrznych.

Agregatów awaryjnych nigdy nie wolno po prostu „zasilać zwrotnie” do gniazdka domowej instalacji. Dozwolone jest to tylko przez przełącznik zasilania zamontowany fachowo przez wykwalifikowanego elektryka. W przeciwnym razie napięcie może przedostać się do sieci publicznej i zagrozić ludziom pracującym tam przy liniach.

To, czy laicy w ogóle mogą cokolwiek robić przy domowej instalacji elektrycznej, różni się w zależności od kraju. To hasło wyjaśnia więc tylko, dlaczego prąd jest niebezpieczny – nie jak pracować przy instalacji. Za wszystko poza włączeniem urządzenia do gniazdka czy obsługą włącznika odpowiada wykwalifikowany elektryk.

Ogrodzenia elektryczne to ciekawy przypadek szczególny. Działają na krótkich impulsach wysokiego napięcia, ale o bardzo ograniczonej energii. Jest to bolesne i ma odstraszać zwierzęta, ale zaprojektowane tak, żeby normalnie nie zagrażało życiu. Mimo to nie należy ich dotykać, a dzieci powinny wiedzieć dlaczego.

Akumulator samochodowy też zasługuje na respekt, choć jego napięcie jest niskie: może dostarczać bardzo duże prądy. Jeśli klucz albo pierścionek znajdzie się między zaciskami, metal może się rozżarzyć do czerwoności i sypać iskrami.