Ziemianka: pół-wkopany szałas na zboczu
Ziemianka jest częściowo wkopana w zbocze: ziemia osłania ją ze wszystkich stron od wiatru i wyrównuje temperaturę. Żeby dół nie stał się pułapką, ma być płytki, ściany skośne i podparte drewnem, woda odprowadzona wokół szałasu, a dach z żerdzi, kory i darni mocny. Nigdy nie kop sam, nigdy pod nawisami i nigdy w piasku ani w luźnym gruncie – i tylko za zgodą właściciela terenu.
- Kilka dni pracy, co najmniej we dwoje
Wyjaśnione prosto
Wyobraź sobie, że budujesz szałas nie obok wzgórza, ale częściowo w nim. Ziemia wokół ciebie jest jak gruby koc: wiatr się nie przedostaje, a w nocy nie robi się tak szybko zimno. Ludzie mieszkali tak tysiące lat temu.
Ale ziemia jest ciężka – znacznie cięższa, niż myślisz. Ziemna ściana może nagle ustąpić i przygnieść człowieka. Dlatego nigdy nie kopiesz głęboko, nigdy sam i nigdy pod krawędzią, a ściany podpierasz drewnem. Dach też musi być bardzo mocny, bo leży na nim ziemia.
A woda zawsze płynie w dół. Jeśli kopiesz w zboczu, woda deszczowa chce dostać się do twojego szałasu. Rów powyżej odprowadza ją bokiem. Zanim w ogóle zaczniesz, zapytaj właściciela terenu, czy wolno ci kopać.
Jak to działa
Ziemia ma dużą pojemność cieplną i zmienia temperaturę tylko powoli. Już na niewielkiej głębokości waha się między dniem a nocą znacznie mniej niż powietrze. Szałas, którego ściany częściowo leżą w ziemi, wolniej więc stygnie w nocy. Dochodzi osłona przed wiatrem: wiatr silnie wychładza ciało i szałas, a do zagłębionych ścian nie ma dostępu.
Jednocześnie ziemia z wielkim ciężarem napiera z boku na każdą ścianę i z góry na każdy dach. Wilgotna ziemia jest jeszcze cięższa niż sucha, a mokry grunt traci spójność. Pionowe ściany ziemne często przez jakiś czas wydają się stabilne – a potem odpadają bez ostrzeżenia. Dlatego ściany robi się skośne i podpiera drewnem, a wykop zostaje płytki.
Trzecim czynnikiem jest woda. Zbocze zbiera deszcz i wodę roztopową i kieruje ją w dół – prosto do wykopu leżącego na jej drodze. Rów powyżej wychwytuje tę wodę, a lekki spadek podłogi ku wejściu położonemu niżej pozwala wodzie, która się dostanie, znów wypłynąć. Bez takiego odwodnienia każda ziemianka zamienia się w kałużę.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Wszystko zależy od gruntu. Zwarta, gliniasta ziemia trzyma się razem: wilgotną garść da się zwinąć w kiełbaskę. Piasek, żwir, rumosz i grunt nasypowy natomiast osypują się i zapadają najłatwiej – tam się nie kopie. Próbny dołek głębokości jednej łopaty pokazuje, czego się spodziewać i czy wlewa się woda.
Płytko – to najważniejsza zasada budowy. Kopiesz co najwyżej mniej więcej do bioder; wysokość wnętrza dają ściany z drewna i ziemi nad poziomem gruntu. Dzięki temu w najgorszym razie nad tobą jest tylko niewiele ziemi. Urobek składasz co najmniej o jeden duży krok od krawędzi, bo hałda tuż przy krawędzi napiera na ścianę i może się osunąć z powrotem.
Dach potrzebuje grubych, zdrowych belek i cienkiej warstwy ziemi. Pod nią leży wodoszczelna warstwa kory z już leżącego martwego drewna, układana zakładkowo jak dachówki, albo płachta. Spadek musi być dość stromy, by woda szybko spływała. A wysoko w dachu lub w tylnej ścianie zostaje otwarty otwór wentylacyjny, żeby wilgoć mogła uchodzić.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Zawalające się ziemne ściany należą do najgroźniejszych wypadków przy kopaniu, nawet na budowach z fachowcami. Zasypany człowiek często nie może się uwolnić, bo ziemia przygniata mu klatkę piersiową i nogi. Dlatego bez wyjątku: nigdy nie kop sam, nigdy pod nawisem, nigdy jaskini w ścianie, nigdy w piachu ani w luźnym gruncie. Druga osoba zostaje poza wykopem i może sprowadzić pomoc.
Sygnały ostrzegawcze to pęknięcia równoległe do krawędzi wykopu, osypująca się ziemia, wybrzuszona ściana, woda sącząca się ze ściany oraz skrzypiące lub uginające się belki. Przy każdym z nich: natychmiast wyjdź, myśl później. Jeśli ktoś został zasypany, od razu dzwoń pod 112 (w Austrii także 144) i nie kop na ślepo w ścianę, która może się osunąć dalej.
Przy ulewnym deszczu, ostrzeżeniu powodziowym, podnoszących się wodach gruntowych lub ruchu na zboczu szałas opuszczasz. Nasiąknięte wodą zbocza mogą się osuwać, a wykop szybko wypełnia się wodą. Kto opuszcza ziemiankę, usuwa drewno i zasypuje wykop – otwarty dół to pułapka dla ludzi i zwierząt.
Kiedy to ma sens – a kiedy nie
Ziemianka ma sens tylko przy obozie na wiele tygodni w zimnym, wietrznym terenie, gdy jest was kilkoro, macie narzędzia, a właściciel terenu wyraził zgodę. Praca trwa dni, potrzeba dużo drewna oraz doświadczenia w wiązaniach i obsłudze narzędzi. Na kilkudniową sytuację kryzysową to zły wybór.
Szałas z gałęzi i liści, szałas jednospadowy z reflektorem ciepła od ogniska albo płachta (tarp) to prawie zawsze szybsze i bezpieczniejsze rozwiązanie. Dobrym kompromisem jest wersja płytka: tylko zagłębienie do kolan, ściany z drewna, obsypane ziemią od zewnątrz. Albo szałas oparty o istniejącą, stabilną skarpę – bez żadnego wykopu.
Warto wiedzieć
Na wpół zagłębione domy znamy z wielu epok i regionów: ziemianki neolitu i wczesnego średniowiecza, ziemne chaty w północnej Europie oraz darniowe domy osadników na preriach Ameryki Północnej, gdzie prawie nie było drewna. Wojskowe podręczniki przetrwania opisują schrony zagłębione w ziemi głównie dla zimnych regionów.
Urzędy bezpieczeństwa pracy, takie jak amerykańska agencja OSHA, mają jasne zasady dla wykopów: skarpować lub podpierać ściany, urobek składać co najmniej około 60 centymetrów od krawędzi, codziennie kontrola przez osobę kompetentną, woda jako sygnał ostrzegawczy. Te zasady napisano dla zawodowców z maszynami – tym bardziej obowiązują laików w lesie.
Krok po kroku
Sprawdź zezwolenie i miejsce
Najpierw uzgodnij z właścicielem terenu, że wolno ci kopać i budować. Potem poszukaj suchego, umiarkowanie stromego zbocza ze zwartą, gliniastą ziemią: garść wilgotnej ziemi da się zwinąć w kiełbaskę i nie rozsypuje się. Miejsce leży wyraźnie powyżej potoku i zagłębienia, bez śladów zalewania (naniesione liście, linie mułu) i bez martwych drzew nad głową. Wykop próbny dół głębokości jednej łopaty: jeśli wlewa się woda albo sypie się piasek i żwir, miejsce się nie nadaje.
Ostrożnie: Piasek, żwir i grunt nasypowy zawalają się najłatwiej – tam nigdy nie kop.
- 1
Sprawdź zezwolenie i miejsce
Najpierw uzgodnij z właścicielem terenu, że wolno ci kopać i budować. Potem poszukaj suchego, umiarkowanie stromego zbocza ze zwartą, gliniastą ziemią: garść wilgotnej ziemi da się zwinąć w kiełbaskę i nie rozsypuje się. Miejsce leży wyraźnie powyżej potoku i zagłębienia, bez śladów zalewania (naniesione liście, linie mułu) i bez martwych drzew nad głową. Wykop próbny dół głębokości jednej łopaty: jeśli wlewa się woda albo sypie się piasek i żwir, miejsce się nie nadaje.
Piasek, żwir i grunt nasypowy zawalają się najłatwiej – tam nigdy nie kop.
- 2
Planuj małe i płytkie
Zaplanuj tylko tyle miejsca, ile potrzebujesz do leżenia i siedzenia. Wkop się w zbocze najwyżej mniej więcej do wysokości bioder; resztę wysokości dadzą ściany z drewna i ziemi nad poziomem gruntu. Zaznacz patykami obrys. Ściany nie są pionowe, lecz skośne – u góry wyraźnie szersze niż u dołu. Urobek odkładaj co najmniej jeden duży krok od krawędzi dołu, żeby nie napierał ani nie zsuwał się z powrotem.
Głębsze kopanie nie czyni szałasu lepszym, tylko groźniejszym.
- 3
Kop – nigdy sam, nigdy z podkopem
Kop od góry w dół płytkimi warstwami, zawsze na całej powierzchni, nigdy jeden głęboki dół naraz. Jedna osoba kopie, druga stoi poza dołem, obserwuje ściany i może od razu sprowadzić pomoc. Nigdy nie podkopuj krawędzi, tak by powstał nawis. Uważaj na pęknięcia równoległe do krawędzi, sypiącą się ziemię i wodę w ścianie. Przerwij, gdy pada deszcz.
Pęknięcia, sypiąca się ziemia lub „brzuch” na ścianie: natychmiast wyjdź z dołu.
- 4
Podpieraj ściany
Wbij mocne słupki w dno dołu wzdłuż każdej ściany, w odstępie mniej więcej długości ramienia. Za słupkami układaj żerdzie lub łupane kłody poziomo jedna nad drugą, od dołu do góry, a szczelinę do ziemnej ściany wypełnij ziemią. Ściana od strony stoku w górę przenosi największy nacisk: tam daj najgrubsze słupki i żerdzie. U góry belka łączy słupki.
Podpieraj ściany, zanim ktoś dłużej pracuje lub śpi w dole.
- 5
Wykonaj odwodnienie
Wykop płytki rów w poprzek stoku nad szałasem, który odprowadzi deszcz i wodę ze stoku w lewo i w prawo obok szałasu. Dno dołu ma mieć lekki spadek w stronę wejścia, a wejście jest od strony dołu stoku. Dzięki temu woda, która się dostanie, może znów wypłynąć. Dno wyłóż kamieniami lub drewnem, a na wierzch daj suchy materiał.
Wejście od strony stoku w górę napełnia szałas wodą podczas deszczu.
- 6
Dach z żerdzi, kory i darni
Połóż gruby belkę kalenicową na mocnych słupach, potem ułóż gęsto żerdzie od belki kalenicowej aż poza krawędzie dołu, żeby woda spływała. Na wierzch kładź korę z już powalonego martwego drewna, zakładkowo od dołu do góry jak dachówki, albo plandekę. Na to cienką warstwę ziemi lub darni trawą do góry. Dach musi być dość stromy, by woda szybko spływała.
Nigdy nie zdzieraj kory z żywych drzew. Warstwa ziemi ma być cienka – po zamoczeniu staje się bardzo ciężka.
- 7
Wentylacja i wejście
Zostaw otwór wentylacyjny wysoko w tylnej ścianie lub w dachu, a wejście od strony dołu stoku zostaw otwarte albo zasłonięte tylko kotarą. Świeże powietrze wchodzi nisko, zużyte powietrze i wilgoć wychodzą górą. Nigdy nie zamykaj otworów całkiem, nawet gdy jest zimno. Ogień wewnątrz szałasu tylko z prawdziwym wylotem dymu i zgodnie z hasłem „Ogień wewnątrz szałasu”.
Bez przeciągu gromadzi się wilgoć i – przy ogniu – tlenek węgla.
- 8
Sprawdzaj codziennie, w razie zagrożenia wychodź
Sprawdzaj codziennie i po każdym deszczu: czy pojawiły się pęknięcia? Czy belki uginają się lub trzeszczą? Czy w dole stoi woda albo sączy się ze ściany? Czy słupki się przechylają? Naprawiaj od razu. Przy silnym deszczu, ostrzeżeniu powodziowym, podnoszącej się wodzie gruntowej lub ruchu w zboczu opuść szałas i idź wyżej. Gdy odchodzisz na dobre, usuń całe drewno i bezpiecznie zasyp dół.
Otwarty dół to pułapka dla ludzi i zwierząt – zawsze go zasyp.
Częste błędy
- Kopanie w pojedynkę
- Pionowe, niezabezpieczone ściany
- Kopanie nawisu lub jaskini w ścianie
- Budowa w piasku, żwirze lub luźnym gruncie
- Wyrzucanie urobku tuż przy krawędzi
- Zbyt gruba warstwa ziemi na zbyt cienkich belkach
- Wejście od strony stoku w górę, brak rowu powyżej
- Zatykanie otworów wentylacyjnych z powodu zimna
Krótki przegląd
Materiały
Mała łopatka / składana saperka
Lepsza prawdziwa łopata; do kopania i skosowania ścian
Wytrzymałe gałęzie / tyczki
Dużo mocnych, zdrowych żerdzi na podpory ścian, słupki i dach
Nie tnij żywego drewna tam, gdzie jest to zabronione.
Piła składana
Po użyciu złóż lub zakryj ostrze; zęby piły są bardzo ostre.
Toporek lub mała siekiera
Używaj tylko wtedy, gdy głowica siedzi mocno, a stylisko jest sprawne; gdy nie używasz, załóż osłonę ostrza.
Przepisy dotyczące noszenia oraz ścinania drewna różnią się w zależności od regionu – sprawdź lokalne zasady.
Sznurek jutowy lub sizalowy (kupiony)
Do wiązań na słupkach i belce kalenicowej
Mała wytrzymałość, chłonie wodę i gnije – tylko do lekkich obciążeń i ćwiczeń.
Tarp
Jako warstwa wodoszczelna pod ziemią, jeśli jest dostępna
Wytrzymałe rękawice robocze
Przy kontakcie z błotem powodziowym lub chemikaliami noś dodatkowo wodoszczelne rękawice.
Nadaje się dla
- Obozy długoterminowe przez tygodnie w zimnym, wietrznym terenie
- Twardy, spoisty grunt (glina) na suchym zboczu
- Grupy z czasem, narzędziami i zgodą
Nie nadaje się dla
- Piasek, żwir, tłuczeń, grunt nasypowy lub luźny
- Zagłębienia, brzegi potoków, tereny zalewowe i miejsca z wysokim poziomem wód gruntowych
- Zbocza z osuwiskami, pęknięciami lub spadającymi kamieniami
- Krótkie sytuacje awaryjne – szałas z liści lub tarp jest dużo szybszy
- Obszary chronione i miejsca bez zezwolenia
Wymagania wstępne
- Pisemna lub wyraźna zgoda właściciela terenu na kopanie i budowanie
- Co najmniej jedna druga osoba
- Bezpieczne posługiwanie się piłą i toporkiem
- Umiesz wiązać wiązanie krzyżowe i równoległe
Bezpieczeństwo
- Kopanie i budowanie ingeruje w cudzą własność i w przyrodę. Bez zgody właściciela terenu jest zabronione; w obszarach chronionych zwykle całkowicie. Po użyciu rozbierz szałas i bezpiecznie zasyp dół.
Jak to działa
Ziemia powoli magazynuje ciepło i chłód. Pomieszczenie częściowo w ziemi mniej wychładza się nocą i mniej nagrzewa w dzień, a wiatr nie dosięga zagłębionych ścian. Ale ziemia naciska na ściany i dach z wielkim ciężarem. Dlatego: zostań płytko, skosuj i podpieraj ściany, zbuduj nośny dach, a wodę zatrzymaj nad szałasem i odprowadź obok.
Zalety
- Bardzo dobra ochrona przed wiatrem
- Bardziej wyrównana temperatura niż w wolnostojącym szałasie
- Na ściany potrzeba mało materiału
- Trwa długo, jeśli dobrze zbudowana
Wady
- Ryzyko zawalenia, wody i osunięć
- Potrzeba bardzo dużo pracy i narzędzi
- Wilgotno, jeśli brakuje odwodnienia lub wentylacji
- Prawie nigdzie niedozwolone bez zezwolenia
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Pół-wkopane domy („domy ziemiankowe”) znane są z wielu epok i regionów, od neolitu po osadników prerii. Wojskowe podręczniki przetrwania opisują wkopane schronienia głównie dla zimnych regionów, podkreślając odwodnienie i wentylację.
Przepisy bhp dotyczące wykopów pokazują, jak niebezpieczne są ziemne ściany: wymagają skośnych lub podpartych ścian, urobku odłożonego z dala od krawędzi i codziennych kontroli. Te same zasady obowiązują w lesie – tylko bez koparek i ekspertów.
Warianty
- Płytki wariant: ściany nad ziemią
- Wykop tylko zagłębienie głębokości do kolan, a ściany zbuduj prawie w całości z drewna, obsypując je z zewnątrz ziemią. Mniejsze ryzyko zawalenia, prawie taka sama ochrona przed wiatrem.
- Szałas jednospadowy przy skarpie
- Zamiast kopać, oprzyj szałas jednospadowy tyłem o istniejącą, stabilną skarpę, a boki uszczelnij ziemią i liśćmi. Dużo mniej pracy, żadnego dołu.
Częste błędy
- Kopanie w pojedynkę
- Pionowe, niezabezpieczone ściany
- Kopanie nawisu lub jaskini w ścianie
- Budowa w piasku, żwirze lub luźnym gruncie
- Wyrzucanie urobku tuż przy krawędzi
- Zbyt gruba warstwa ziemi na zbyt cienkich belkach
- Wejście od strony stoku w górę, brak rowu powyżej
- Zatykanie otworów wentylacyjnych z powodu zimna
Ograniczenia i ryzyka
- Brak projektu konstrukcyjnego – wytrzymałość belek i ścian da się sprawdzić tylko na miejscu
- Nic o głębokich dołach ani tunelach: takie prace nie należą do rąk laików
- Nie zastępuje zezwolenia ani porady specjalisty
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Sznurek jutowy lub sizalowy (kupiony)
- Lina (Nigdy nie uĹźywaj nieznanej lub uszkodzonej liny do celĂłw ratujÄ…cych Ĺźycie.), Paracord (To nie jest lina wspinaczkowa ani asekuracyjna.), Cienki sznurek (Niska wytrzymaĹ‚ość na zerwanie – tylko do lekkich obciÄ…Ĺźeń.), Sznurek pomocniczy (Do celów ratujących życie używaj wyłącznie certyfikowanego sznurka i dopiero po przeszkoleniu.), Taśma (taśma rurowa) (Przed każdym użyciem sprawdź węzły na taśmach.), Taśmy do drzew (Obciążaj tylko w granicach podanych przez producenta.), Monofilowa żyłka wędkarska (Nigdy nie zostawiaj resztek żyłki: ptaki i inne zwierzęta się w nich plączą i powoli giną. Zwiń resztki i zabierz je ze sobą.), Cienki, miękki drut (mosiężny lub ocynkowany stalowy) (Końcówki drutu są ostre – przy zginaniu chroń oczy i palce), Lina holownicza lub pas holowniczy (Mocuj wyłącznie do uchwytów holowniczych przewidzianych przez producenta; nigdy nie stój obok pod obciążeniem.)
- Tarp
- Folia z tworzywa / duĹźy worek na Ĺ›mieci (Ĺatwo siÄ™ rwie; nigdy nie naciÄ…gaj na gĹ‚owÄ™ (ryzyko uduszenia).), Koc ratunkowy (Po przedziurawieniu Ĺ‚atwo siÄ™ rwie; nadaje siÄ™ tylko na krĂłtkotrwaĹ‚e schronienie.), Teczka na dokumenty (wodoodporna) (Przechowuj w bezpiecznym miejscu – zawiera wrażliwe dane osobowe.), Poncho przeciwdeszczowe (Użyty jako schronienie, nie chroni już ciała przed deszczem.), Worek biwakowy (Nigdy nie zasłaniaj całkowicie twarzy.), Namiot (Nie gotuj i nie ogrzewaj się w namiocie (niebezpieczeństwo pożaru i zatrucia tlenkiem węgla).), Wytrzymały worek na śmieci (duży) (Ryzyko uduszenia: nigdy nie naciągaj plastikowych worków na głowę ani twarz i trzymaj je z dala od małych dzieci.), Grupowy worek biwakowy (Szczelne – wietrz regularnie.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (4)
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Schronienia w zimnym terenie, znaczenie odwodnienia i wentylacji
- U.S. Department of Labor, Occupational Safety and Health Administration (OSHA) (2015): Trenching and Excavation Safety (OSHA 2226-10R) · Ryzyko zawalenia się ziemnych ścian, skarpowanie i podpieranie, urobek co najmniej ok. 2 ft (ok. 60 cm) od krawędzi, codzienna kontrola, woda jako sygnał ostrzegawczy
- Mors L. Kochanski – Lone Pine Publishing: Bushcraft: Outdoor Skills and Wilderness Survival · Schronienia długoterminowe, pokrycie dachu korą i darnią
- Ray Mears – Hodder & Stoughton (2002): Bushcraft · Wybór miejsca obozowania, ochrona przed wodą i wiatrem