Ogień w szałasie: jak bezpiecznie zrobić palenisko, wylot dymu i piec z kamieni

Ogień spala drewno z tlenem z powietrza. Jeśli ma dość powietrza, a drewno jest suche, powstaje głównie para wodna i dwutlenek węgla, a ogień dymi niewiele. Jeśli brakuje powietrza lub drewno jest mokre, spalanie jest niecałkowite: powstaje dużo dymu i więcej tlenku węgla. Szczególnie tlące się, przykryte żar jest silnym źródłem tlenku węgla.

Gorący dym jest lżejszy od chłodnego powietrza w pomieszczeniu i unosi się. Może jednak uciec tylko wtedy, gdy jednocześnie na dole napływa świeże powietrze – jak w kominie. Bez wlotu powietrza dym gromadzi się pod dachem, warstwa dymu gęstnieje i opada na wysokość głowy. Wtedy najwyższy czas otworzyć wlot powietrza albo zmniejszyć ogień.

Tlenek węgla jest niebezpieczny, bo we krwi zajmuje miejsca, które normalnie przenoszą tlen. Ciało dostaje wtedy za mało tlenu, mimo że oddychasz normalnie. Pierwsze objawy – ból głowy, zawroty głowy, mdłości, zmęczenie – łatwo pomylić ze zmęczeniem. We śnie nie zauważa się ich wcale.

Palenisko jest pośrodku, z dala od ścian, dachu i miejsca do spania, w płytkim zagłębieniu wyłożonym suchymi kamieniami i otoczonym kręgiem z kamieni. Dookoła jest co najmniej około metra gołej ziemi: bez liści, bez posłania, bez stosu drewna. Dach musi być na tyle wysoki, żeby płomienie nigdy go nie dosięgały.

Otwór dymowy znajduje się w najwyższym punkcie dachu, nad paleniskiem. Jego krawędzie są zabezpieczone przed iskrami gliną lub kamieniami, a mała przesunięta osłona powyżej chroni przed deszczem, nie zatrzymując dymu. Lepszy jest komin z plecionki, gęsto obmazany gliną od środka i z zewnątrz, na kamiennej podstawie i sięgający ponad dach. Nisko w ścianie zawsze pozostaje otwarty wlot powietrza.

Ogień pozostaje mały i jest zasilany suchym, cienkim drewnem – często po kilka kawałków zamiast dużo naraz. Drewno iglaste lubi strzelać iskrami, więc używaj go tylko trochę. Przed snem ogień gasi się całkowicie albo ktoś czuwa. Żaru nigdy nie przykrywa się, żeby zachować go na noc, gdy ludzie śpią w szałasie.

Tlenek węgla to niewidzialne zagrożenie. Przy bólu głowy, zawrotach głowy, mdłościach, wielkim zmęczeniu lub splątaniu – tym bardziej, jeśli dotyczy to kilku osób naraz – wszyscy natychmiast wychodzą na świeże powietrze, drzwi zostają otwarte, nikt nie wraca. Zadzwoń pod 112 (w Austrii także 144). Nieprzytomną osobę wyciągaj tylko wtedy, gdy nie narażasz siebie, i ułóż ją na zewnątrz w pozycji bocznej ustalonej. Czujnik CO na baterie ostrzega, zanim cokolwiek zauważysz.

Kamienie ze strumieni, rzek lub wilgotnej ziemi często zatrzymują wodę w drobnych porach i szczelinach. Jeśli ta woda szybko się nagrzeje w ogniu, kamień może pęknąć i wyrzucić ostre odłamki. Do paleniska i pieca używaj tylko suchych kamieni z suchej ziemi, a nowe kamienie na początku rozgrzewaj tylko powoli.

Jeśli szałas się pali, liczy się tylko wyjście na zewnątrz. Mały żar na podłodze można zgasić wodą lub piaskiem; gdy płomienie dotarły do ściany lub dachu, nie próbuj ich zwalczać. Dlatego droga do wyjścia zawsze pozostaje wolna, wszyscy ją znają, a woda, piasek i łopata stoją w pogotowiu obok ognia.

Ogień wewnątrz szałasu ma sens tylko w solidnym, wystarczająco dużym szałasie na dłuższy pobyt, z wysokim dachem niewykonanym z suchych liści, trawy, materiału ani plandeki, w zimnym regionie i gdy zawsze ktoś może czuwać. Nawet wtedy ogień na zewnątrz, przed otwartym wejściem, z reflektorem ciepła jest często lepszym wyborem: ciepło bez dymu i bez tlenku węgla w pomieszczeniu.

Nigdy ognia w namiotach, pod plandekami, w szałasach z gałęzi, jamach śnieżnych ani małych schronieniach awaryjnych – ani małego, ani kuchenki, ani grilla, ani miski z żarem. Podczas zakazu rozpalania ognia lub przy wysokim zagrożeniu pożarowym lasu ognia nie ma, nawet w szałasie, bo z otworu dymowego lecą iskry.

Otwarte paleniska z otworem dymowym w dachu przez tysiące lat były powszechne w chatach i długich domach. Światowa Organizacja Zdrowia zwraca uwagę, że dym z otwartego ognia w pomieszczeniu bardzo obciąża oczy i płuca i uwalnia tlenek węgla. To, co kiedyś było oczywiste, nigdy więc nie było nieszkodliwe.

Prosty piec z kamieni z kominem przez dach magazynuje ciepło w kamieniach i oddaje je długo po wygaśnięciu ognia, a iskry zatrzymuje lepiej niż otwarte palenisko. Musi być jednak szczelny: po każdym paleniu sprawdza się spoiny i glinę pod kątem pęknięć, bo popękany piec wpuszcza dym i tlenek węgla do pomieszczenia.