Rozpoznanie wstrząsu i opieka nad poszkodowanym
Wstrząs w sensie medycznym to zagrażająca życiu niewydolność krążenia, na przykład po dużej utracie krwi, rozległych oparzeniach lub ciężkiej reakcji alergicznej. Objawy to bladość, zimny pot, drżenie, niepokój, lęk, a później apatia. Zadzwoń pod numer alarmowy (112 w UE), w miarę możliwości zajmij się przyczyną (na przykład zatrzymaj krwawienie), połóż osobę, przykryj ją, uspokajaj i nie dawaj nic do picia. Nogi unieś tylko wtedy, gdy nie przemawiają przeciwko temu żadne urazy. Ten tekst nie zastępuje kursu pierwszej pomocy.
- Natychmiast; opiekuj się, aż pomoc przejmie poszkodowanego
Wyjaśnione prosto
Gdy lekarze mówią o wstrząsie, nie mają na myśli przestrachu. Chodzi im o to, że krążenie nie dostarcza już narządom dość krwi i tlenu – na przykład dlatego, że ktoś stracił dużo krwi, ma rozległe oparzenia lub ciężką reakcję alergiczną. To zagraża życiu.
Wstrząs rozpoznasz po tym, że osoba blednie, ma zimny pot na czole, drży, jest niespokojna lub przestraszona. Wtedy od razu dzwonisz pod numer alarmowy (112 w UE), układasz ją, przykrywasz i zostajesz przy niej. Nie dostaje nic do picia, nawet jeśli jest spragniona.
Możesz unieść jej nogi trochę w górę – ale tylko wtedy, gdy nogi, miednica, plecy i głowa nie są ranne, a osoba dobrze oddycha. Ten tekst nie zastępuje kursu pierwszej pomocy.
Jak to działa
Krążenie potrzebuje dość krwi w naczyniach i serca, które pompuje. Gdy brakuje krwi lub płynu albo naczynia bardzo się rozszerzają, ciśnienie w układzie spada. Ciało próbuje ocalić, co się da: odciąga krew ze skóry, rąk i nóg do środka, by serce i mózg były zaopatrzone.
Dlatego skóra staje się blada, zimna i wilgotna, a serce bije szybciej. Gdy to już nie wystarcza, osoba staje się apatyczna i w końcu traci przytomność. Przyczynę mogą leczyć tylko pogotowie i szpital.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Dzwoń pod numer alarmowy wcześnie – nawet jeśli osoba jeszcze mówi. Potem w miarę możliwości zajmij się przyczyną: zatrzymaj krwawienie uciskiem, osłoń oparzenia, przy reakcji alergicznej pomóż użyć jej własnego zestawu ratunkowego.
Połóż ją, odizoluj od zimna ziemi i przykryj. Rozmawiaj z nią spokojnie, nie dawaj nic do jedzenia ani picia i obserwuj przytomność oraz oddech. Jeśli straci przytomność i oddycha normalnie: pozycja boczna ustalona.
Bezpieczeństwo i granice
Nie unoś nóg przy urazach nóg, miednicy, kręgosłupa lub głowy, przy trudnościach z oddychaniem ani przy podejrzeniu zawału serca lub udaru. Osoba, której brakuje powietrza, może siedzieć w pozycji, w której czuje się najlepiej.
Krwawienia wewnętrznego po upadku lub wypadku nie widać z zewnątrz. Kto potem blednie i drży, zawsze potrzebuje pogotowia ratunkowego. Jeśli osoba przestaje normalnie oddychać: resuscytacja zgodnie z poleceniami dyspozytora.
Wstrząs i przestrach
W mowie potocznej mówi się też, że ktoś jest „w szoku”, gdy jest sparaliżowany po strasznym przeżyciu. To reakcja psychiczna, a nie wstrząs krążeniowy. Spokój, ciepło, uwaga i niepozostawianie samego pomagają również wtedy.
Ponieważ jedno i drugie może wystąpić jednocześnie, po wypadkach lepiej raz za dużo zadzwonić pod numer alarmowy niż raz za mało. Na kursie pierwszej pomocy ćwiczysz, jak układać poszkodowanych, okrywać ich i się nimi opiekować.
Krok po kroku
- 1
Rozpoznaj objawy
Zwróć uwagę na bladość, zimną i wilgotną skórę, zimny pot na czole, drżenie, niepokój, lęk, pragnienie i szybkie tętno. Później może pojawić się apatia i zaburzenia świadomości.
- 2
Wezwać pomoc
Zadzwoń pod numer alarmowy lub poproś kogoś o to (112 w UE) i powiedz, co się stało i jakie objawy widzisz.
- 3
Zająć się przyczyną
W miarę możliwości zajmij się przyczyną: silne krwawienie zatrzymaj uciskiem bezpośrednim, oparzenia zabezpiecz opatrunkiem. Przy ciężkiej reakcji alergicznej pomóż osobie użyć jej własnego zestawu ratunkowego przepisanego przez lekarza.
- 4
Położyć
Połóż osobę płasko. Jeśli nie przemawiają przeciwko temu urazy ani trudności w oddychaniu, unieś lekko nogi, na przykład na plecaku.
- 5
Przykryć
Odizoluj osobę od podłoża i przykryj ją, na przykład folią NRC. Nie ogrzewaj jej aktywnie.
- 6
Uspokajaj i obserwuj
Zostań przy osobie, spokojnie do niej mów, nie dawaj nic do picia i obserwuj przytomność i oddech. Jeśli straci przytomność i oddycha normalnie: pozycja boczna ustalona. Jeśli nie oddycha normalnie: resuscytacja zgodnie z poleceniami dyspozytora.
Częste błędy
- Zwlekanie z wezwaniem pomocy, bo osoba jeszcze mówi
- Dawanie czegoś do picia
- Unoszenie nóg mimo urazu nogi, miednicy lub kręgosłupa
- Pozwalanie, by osoba wstała lub chodziła
- Zostawianie osoby samej
Krótki przegląd
Materiały
Koc ratunkowy
Do przykrycia i ochrony przed zimnem od podłoża
Po przedziurawieniu łatwo się rwie; nadaje się tylko na krótkotrwałe schronienie.
Przewodzi prąd – trzymaj z dala od linii energetycznych.
Wełniany koc / kołdra
Trzymaj z dala od świec, pieców i grzejników.
Rękawiczki jednorazowe
Pamiętaj o alergii na lateks – wybieraj rękawiczki bez lateksu (np. nitrylowe).
Nadaje się dla
- Poszkodowani po wypadkach, upadkach lub silnym krwawieniu
- Osoby z rozległymi oparzeniami lub ciężką reakcją alergiczną do czasu przybycia pogotowia
Nie nadaje się dla
- Zamiennik wezwania pomocy – wstrząs to zawsze stan zagrożenia życia
- Leczenie przyczyny lekami lub kroplówkami – to zadanie załogi pogotowia
Wymagania wstępne
- Miejsce zdarzenia jest bezpieczne
- Wezwano pomoc pod numerem alarmowym lub właśnie się to robi
Bezpieczeństwo
- Ten tekst nie zastępuje kursu pierwszej pomocy. Pierwszej pomocy uczy się przez praktyczne ćwiczenia pod okiem instruktora. W nagłym wypadku zawsze wzywaj fachową pomoc – pod lokalny numer alarmowy (112 w UE) – i stosuj się do poleceń dyspozytora.
- Nie unoś nóg przy urazach nóg, miednicy, kręgosłupa lub głowy, przy trudnościach w oddychaniu ani przy podejrzeniu zawału serca lub udaru. Przy trudnościach w oddychaniu pozwól osobie przyjąć pozycję, która jest dla niej najwygodniejsza, często siedzącą.
- Nie dawaj nic do jedzenia ani picia – nawet jeśli osoba jest spragniona. Później może wymagać operacji albo mogłaby się zadławić.
Jak to działa
We wstrząsie krążenie nie wystarcza już, by dostarczyć narządom dość tlenu – na przykład dlatego, że utracono za dużo krwi lub płynów albo że naczynia mocno się rozszerzają podczas reakcji alergicznej. Organizm próbuje to wyrównać: odprowadza krew ze skóry, rąk i nóg do centrum ciała, przez co skóra staje się blada, zimna i wilgotna, a serce bije szybciej. Osoby udzielające pierwszej pomocy nie mogą wyleczyć wstrząsu, ale mogą zająć się przyczyną, odciążyć organizm, zachować ciepło i wcześnie wezwać pogotowie.
Zalety
- Proste działania, które bardzo poprawiają samopoczucie poszkodowanego
- Wczesne wezwanie pomocy skraca czas do rozpoczęcia leczenia
Wady
- Krwawień wewnętrznych nie widać z zewnątrz
- Objawy czasem narastają stopniowo
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Wytyczne pierwszej pomocy ERC zalecają układać osoby z objawami wstrząsu na plecach i wzywać pogotowie; uniesienie nóg jest tam opisane jako możliwy krótkotrwały środek, jeśli nie przemawia przeciwko niemu żaden uraz. Niemieckojęzyczne kursy pierwszej pomocy uczą dodatkowo, by utrzymywać ciepło, uspokajać i nie dawać nic do picia.
Ktoś, kto po wypadku jest „tylko” blady i drży, może mieć urazy wewnętrzne. Dlatego: objawy wstrząsu zawsze są powodem, by zadzwonić pod numer alarmowy.
Warianty
- „Być w szoku” w znaczeniu potocznym
- W języku potocznym o kimś mówi się też, że jest „w szoku”, gdy jest oszołomiony lub załamany po strasznym przeżyciu. To reakcja psychiczna, a nie wstrząs krążeniowy – ale spokój, ciepło, uwaga i niepozostawianie samego też wtedy pomagają. Jeśli masz wątpliwości, czy nie ma też przyczyn fizycznych, zadzwoń pod numer alarmowy.
Częste błędy
- Zwlekanie z wezwaniem pomocy, bo osoba jeszcze mówi
- Dawanie czegoś do picia
- Unoszenie nóg mimo urazu nogi, miednicy lub kręgosłupa
- Pozwalanie, by osoba wstała lub chodziła
- Zostawianie osoby samej
Ograniczenia i ryzyka
- Nie zastępuje kursu pierwszej pomocy
- Bez leków i kroplówek
- Nie leczy przyczyny – może to zrobić tylko pogotowie ratunkowe lub szpital
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Wełniany koc / kołdra
- Mata do spania, Suche liście, trawa lub gałązki iglaste (Zbieraj tylko tam, gdzie wolno; żadnych roślin chronionych. Sprawdź, czy nie ma kleszczy i owadów.), Plecak, Sucha odzież na zmianę (Noś ją w wodoodpornym opakowaniu – mokra odzież prawie nie izoluje.), Izolowana lodówka turystyczna (Utrzymuje chłód tylko przez ograniczony czas; bez wkładów chłodzących lub lodu nie jest lodówką.), Śpiwór (Nie przechowuj długo w ściśniętej formie; nie pakuj wilgotnego.), Gazeta i karton (Łatwopalne – trzymaj z dala od świec, kuchenek, grzejników i żaru.), Izolowana skrzynia do gotowania (skrzynia z sianem, termos obiadowy) (Nigdy nie wkładaj do środka otwartego ognia ani żaru – tylko gorący, zamknięty garnek.), Długie źdźbła na poszycie (trzcina, trawa, sitowie) (Bardzo łatwopalne – żadnego otwartego ognia ani iskier w pobliżu.), Izolacja garnka (pokrowiec termoizolacyjny, czapka lub polar) (Tylko wokół garnka, który już nie stoi na kuchence – materiał zajmuje się ogniem od płomienia.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (3)
- European Resuscitation Council – Resuscitation (journal) (2021): European Resuscitation Council Guidelines 2021: First Aid · Ułożenie przy wstrząsie, unoszenie nóg bez urazu, wezwanie pomocy
- Deutsches Rotes Kreuz (DRK): Schockzustand – Erste Hilfe · Objawy wstrząsu, wezwanie pomocy, ułożenie, uniesienie nóg, przykrycie, uspokajanie
- International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies (IFRC) – Global First Aid Reference Centre (2020): International First Aid, Resuscitation, and Education Guidelines 2020 · Rozpoznanie wstrząsu i pierwsza pomoc przez laika