Młode pędy świerka: wierzchołki młodych świerków i jodeł – oraz śmiertelnie trujący cis

Wierzchołki świerku to tegoroczne nowe gałązki. Zimą siedzą ciasno upakowane w brązowych pąkach. Wiosną wyrastają, często jeszcze z brązowym, papierowym czapeczką na czubku. Dopóki są młode, igły są miękkie i jasnozielone, a cały pęd łatwo się odłamuje.

Młode pędy zawierają dużo wody, trochę witaminy C i olejków eterycznych, które nadają świeży, żywiczny, cytrynowy smak. Po kilku tygodniach pędy drewnieją, igły stają się twarde i kłujące, a smak robi się gorzki. Najlepszy czas jest więc krótki i zależy od wysokości – w dolinie wcześniej, w górach później.

Wierzchołki prawie nie dają energii. To przyprawa i świeża zieleń jak szczypiorek, a nie posiłek. Kto jest głodny w sytuacji awaryjnej, wierzchołkami świerku się nie naje. Ich wartość tkwi w smaku, w odrobinie urozmaicenia i w radości z wykorzystania czegoś z otoczenia.

Wszystko zależy od tego, czy pewnie odróżnisz świerk, jodłę i cis. Świerk ma ostre, kłujące igły, w przekroju czworokątne, rosnące dookoła gałązki. Każda igła siedzi na małym brązowym drewnianym kołeczku; jeśli ją zerwiesz, gałązka pozostaje szorstka jak tarnik. Szyszki zwisają w dół.

Jodła pospolita ma płaskie, miękkie igły z tępym lub lekko wciętym końcem i dwoma wyraźnymi białymi paskami od spodu. Igły mocują się do gałązki małą okrągłą stopką jak przyssawka, a szyszki stoją pionowo na gałęziach. Cis ma też płaskie, miękkie igły – ale bez białych pasków od spodu, z delikatnym ostrzem, a biegną one wzdłuż zielonej gałązki bez drewnianych kołeczków. Zamiast szyszek rodzi czerwone jagody pod koniec lata.

Sprawdź każde drzewo, zanim zaczniesz zbierać, i sprawdź zebrane po raz drugi na kawałku materiału. Wszystko, co ma płaskie igły bez białych pasków, wyrzucasz. Jeśli choć jedna cecha nie pasuje, zostaw drzewo. Najpewniej nauczysz się rozpoznawać te drzewa, porównując je w lesie z kimś, kto się na tym zna – świerk, jodłę i cis obok siebie.

Cis to jedna z najbardziej trujących roślin w Europie Środkowej. Igły, młode pędy, kora i nasiona zawierają substancje działające na serce; nawet niewielkie ilości mogą być śmiertelne. Niejadowita jest tylko czerwona miąższ jagody, ale nasiono w jej wnętrzu jest trujące. Cisy często rosną jako żywopłoty w ogrodach, parkach i na cmentarzach, ale także dziko w lesie. Przy podejrzeniu zatrucia od razu zadzwoń pod 112, w Austrii także pod 144, albo do ośrodka toksykologicznego.

Tuja (żywotnik), jałowiec sabiński, cyprysiki i wiele innych ozdobnych iglaków też jest trujących. Dlatego zbieraj tylko w lesie i tylko ze świerka i jodły, nigdy z żywopłotów ani drzew ozdobnych. Unikaj drzew przy drogach i na opryskiwanych terenach ze względu na zanieczyszczenia.

W większych ilościach olejki eteryczne mogą podrażniać żołądek i nerki. Wystarczy garść wierzchołków dziennie. W ciąży, podczas karmienia piersią i przy chorobach nerek zrezygnuj całkowicie; małe dzieci próbują tylko jednego lub dwóch wierzchołków. Kto po zjedzeniu odczuwa ból brzucha, mdłości lub kołatanie serca, szuka pomocy lekarskiej.

Czubki świerku to miły dodatek wiosną: kilka czubków skubanych na surowo, posiekanych jako przyprawa do ryby lub placka albo jako herbata z przegotowaną wodą. Dodają smaku jedzeniu obozowemu i są dobrym ćwiczeniem w pewnym rozpoznawaniu drzew iglastych.

Jako pożywienie w sytuacji kryzysowej nie nadają się – prawie nie dają energii. Kto jest głodny, nie powinien wkładać sił w zbieranie czubków, tylko w schronienie, wodę i zostanie znalezionym. Poza krótkim sezonem nowych przyrostów pędy są też twarde i gorzkie.

Las zawsze do kogoś należy. W Niemczech federalna ustawa o ochronie przyrody zezwala na zbieranie niewielkich ilości dziko rosnących roślin na własny użytek poza obszarami chronionymi; w Austrii korzystanie z lasu regulują ustawa leśna i przepisy krajowe. Młode drzewka i ich wierzchołkowe pędy zawsze zostaw w spokoju, bo bez pędu przewodniego rosną zahamowane.

Do herbaty zalej małą garść umytych czubków wrzącą, przegotowaną wodą, przykryj kubek i zostaw na około dziesięć minut. Herbata jest bladożółta i smakuje łagodnie żywicznie. Poza wiosną nadają się zielone igły świerka i sosny – więcej we wpisie o herbacie z igieł.

W krajach alpejskich czubki świerku gotuje się z dużą ilością cukru na syrop. To przetwór kuchenny na dom, a nie jedzenie awaryjne. Tu także obowiązuje: tylko pewnie rozpoznane pędy świerka i małe porcje.

Dobrą pomocą jest atlas z fotografiami wszystkich trzech drzew obok siebie. Jeszcze lepiej raz w roku pokazać sobie w swojej okolicy świerk, jodłę i cis i wyczuć cechy palcami – kłujące i szorstkie, miękkie z paskami, miękkie bez pasków.