Zbieranie i przygotowanie pokrzywy
Pokrzywa zwyczajna to jedna z najbardziej znanych dzikich roślin: parzące włoski, naprzeciwległe, grubo ząbkowane liście i czterokanciasta łodyga. Młode wierzchołki pędów zbierasz w rękawiczkach. Krótkie sparzenie lub ugotowanie całkowicie usuwa parzenie – potem smakuje jak szpinak, w zupie lub jako herbata.
- Zbieranie 15–30 minut, przygotowanie 10 minut
Wyjaśnione prosto
Pokrzywę zna prawie każde dziecko – zwykle dlatego, że już go poparzyła. Na jej liściach i łodygach siedzą maleńkie włoski, podobne do bardzo cienkich szklanych rurek. Gdy ich dotkniesz, końcówka się odłamuje i trochę piekącego płynu dostaje się pod skórę. Dlatego zbiera się ją w grubych rękawicach.
Najlepsze jest to, że jeśli włożysz pokrzywę na chwilę do wrzątku, włoski się łamią i przestaje parzyć całkowicie. Wtedy smakuje podobnie do szpinaku. Możesz zrobić z niej zupę albo herbatę. Najlepsze są bardzo młode wierzchołki na czubku rośliny, są delikatne.
Pokrzywę rozpoznasz po parzących włoskach, po liściach, które zawsze siedzą parami naprzeciw siebie i mają ząbkowany brzeg, oraz po czworokątnej łodydze. Chętnie rośnie tam, gdzie w glebie jest dużo nawozu – więc nie zbierasz jej na skraju pola ani tam, gdzie chodzą psy.
Jak to działa
Parzące włoski pokrzywy to pojedyncze, wydłużone komórki z kruchą końcówką utwardzoną krzemionką. Przy dotknięciu końcówka odłamuje się pod skosem, a włosek działa jak maleńka strzykawka: przebija skórę i wstrzykuje mieszaninę substancji drażniących. Skutkiem jest pieczenie, swędzenie i małe bąble, które zwykle znikają po kilku godzinach.
Gorąco, suszenie lub mocne zgniecenie niszczą włoski. Dlatego sparzona, ugotowana lub wysuszona pokrzywa już nie parzy. Wystarczą jedna do dwóch minut we wrzątku, aby liście opadły i zrobiły się ciemnozielone. Wodę po gotowaniu możesz wykorzystać jako wywar, jeśli miejsce było czyste.
Młode wierzchołki pędów są delikatne i łagodne w smaku. Starsze liście robią się włókniste, twarde i zawierają więcej złogów mineralnych. Wielu zielarzy radzi więc nie jeść dużych ilości starych liści po kwitnieniu. Jeśli zarośla się przytnie, często odrastają świeże wierzchołki, które można znów wykorzystać.
Na co naprawdę zwrócić uwagę
Pokrzywę zwyczajną rozpoznajesz pewnie po połączeniu cech: parzące włoski, liście naprzeciwległe (dwa naprzeciw siebie w każdym węźle), wydłużone sercowate liście z grubo ząbkowanym brzegiem i czworokątna łodyga. Rośnie zwykle w gęstych grupach i często osiąga ponad metr. Kwiaty to niepozorne zielonkawe kiście, które zwisają w dół.
Jasnota to najczęstszy sobowtór. Ma też czworokątną łodygę i liście naprzeciwległe, ale nie parzy i ma wyraźne wargowe kwiaty w kolorze białym, żółtym lub purpurowym. Pomyłka jest niegroźna, bo jasnota też jest jadalna. Mimo to obowiązuje tu ta sama zasada: jeśli nie jesteś pewien, zostaw.
Miejsce jest przy pokrzywach szczególnie ważne. Lubią glebę bogatą w azot i dlatego rosną przy pryzmach obornika, brzegach pól, rowach i w pobliżu osiedli. Tam mogą magazynować dużo azotanów lub być zanieczyszczone środkami do oprysków i odchodami. Dobre miejsca to skraje lasów, polany i niepryskane ogrody z dala od ścieżek.
Bezpieczeństwo: na co zwracać uwagę
Poparzenie jest nieprzyjemne, ale zwykle niegroźne. Pomaga chłodzenie, drapanie pogarsza sprawę. Rzadko ludzie reagują alergicznie. Jeśli puchnie twarz, usta lub język albo zaczynają się kłopoty z oddychaniem, to stan nagły: natychmiast zadzwoń pod 112 (w Austrii także 144).
Pokrzywa działa moczopędnie. Kto przyjmuje leki, jest w ciąży lub ma problemy z nerkami albo sercem, powinien jeść ją tylko w małych ilościach i w razie wątpliwości zapytać lekarza. Dzieci próbują nowych dzikich ziół tylko razem z dorosłymi i w małych porcjach.
Ponieważ pokrzywa wyrasta tuż przy ziemi i rośnie wzdłuż brzegów ścieżek, obowiązuje ogólna zasada higieny: myj dokładnie i gotuj. To zmniejsza ryzyko związane z zarazkami i jajami tasiemca lisiego.
Kiedy to ma sens – a kiedy nie
Pokrzywa to jedna z najlepszych roślin dla początkujących: łatwa do rozpoznania, szeroko rozpowszechniona, dostępna w dużych ilościach. Wiosną i wczesnym latem dostarcza świeżej, bogatej w minerały zieleniny, która dobrze uzupełnia zapasy z puszek i worków. Suszona może być przechowywana jako herbata na zimę.
Nie syci jednak. Jak wszystkie warzywa liściaste zawiera dużo wody i mało energii. W sytuacji awaryjnej jest elementem dla witamin i urozmaicenia, ale kalorie muszą pochodzić z innych źródeł – zapasów, orzechów, zbóż lub ryb.
Warto wiedzieć
Pokrzywa była dawniej także rośliną włóknistą: z długich włókien w łodydze robiono przędzę, a nawet tkaninę. Z suszonych, starszych łodyg można zrobić prosty sznurek. Dla motyli, takich jak rusałka pawik i rusałka pokrzywnik, jest ważną rośliną żywicielską gąsienic – jeden z powodów, by nigdy nie wycinać całych zarośli.
Stary sposób na obchodzenie się z nią: jeśli ostrożnie pogłaszczesz liść od dołu do góry, włoski kładą się płasko i rzadziej się łamią. To jednak nie gwarancja – rękawice pozostają bezpiecznym wyborem.
Krok po kroku
Rozpoznaj ją pewnie
Sprawdź wszystkie cechy: parzące włoski na liściach i łodydze, liście naprzeciwległe (zawsze dwa naprzeciw siebie), liście sercowate do wydłużonych z grubo ząbkowanym brzegiem, czworokątna łodyga. Roślina zwykle rośnie w gęstych skupiskach, często od wysokości kolan do ponad metra.
- 1
Rozpoznaj ją pewnie
Sprawdź wszystkie cechy: parzące włoski na liściach i łodydze, liście naprzeciwległe (zawsze dwa naprzeciw siebie), liście sercowate do wydłużonych z grubo ząbkowanym brzegiem, czworokątna łodyga. Roślina zwykle rośnie w gęstych skupiskach, często od wysokości kolan do ponad metra.
- 2
Poznaj sobowtóra
Jasnota biała wygląda podobnie i też ma czworokątną łodygę, ale nie parzy i ma rzucające się w oczy białe, żółte lub fioletowe kwiaty o kształcie warg. Jest nieszkodliwa. Nie masz pewności? Zostaw ją.
- 3
Rękawice i rękawy
Włóż grube rękawice i ubranie z długimi rękawami. Dobre rękawice ogrodowe wystarczą; cienkie rękawiczki z materiału przepuszczają parzące włoski.
- 4
Zbieraj młode czubki
Zrywaj lub odcinaj tylko cztery do sześciu górnych liści (czubek pędu). Młode czubki są delikatne; starsze liście stają się twarde i włókniste. Po kwitnieniu nie zbieraj już dużych ilości – najwyżej świeże, odrośnięte czubki.
- 5
Przebierz i umyj
Rozłóż zbiór na jasnej powierzchni, usuń obce liście, owady i zwiędłe części. Potem umyj w dużej ilości czystej wody, używając szczypiec lub rękawic.
- 6
Blanszowanie usuwa parzenie
Zagotuj wodę, wrzuć wierzchołki na jedną do dwóch minut, aż opadną i ściemnieją na zielono. Odcedź. Od tej chwili nic nie parzy i możesz brać je gołymi rękami.
- 7
Szpinak, zupa lub herbata
Sparzoną pokrzywę posiekaj i używaj jak szpinaku, dodawaj do zup lub gulaszów. Na herbatę zalej garść świeżych lub suszonych liści gorącą wodą i zaparzaj kilka minut.
Częste błędy
- Zbieranie bez rękawiczek
- Duże ilości starych, twardych liści po kwitnieniu
- Zbieranie na nawożonym skraju pola lub przy ścieżkach dla psów
- Jedzenie na surowo bez zniszczenia parzących włosków
- Przeoczenie obcych liści w woreczku ze zbiorami
Krótki przegląd
Materiały
Wytrzymałe rękawice robocze
Grube, żeby parzące włoski nie przeszły
Przy kontakcie z błotem powodziowym lub chemikaliami noś dodatkowo wodoszczelne rękawice.
Nóż (ze stałym ostrzem lub z blokadą)
Albo nożyczki
Tnij od siebie.
Przepisy dotyczące noszenia noży różnią się w zależności od regionu – sprawdź lokalne przepisy.
Przewiewna torba lub kosz do zbierania
Zbieraj każdy gatunek osobno, żeby nic nieznanego się nie wmieszało
Żadnych plastikowych toreb na dłużej – zielenina się poci i psuje
Garnek metalowy (stal nierdzewna, aluminium, tytan)
Gorąca – ryzyko oparzenia.
Kuchenka
Albo ogień
Nigdy nie używaj w namiocie, schronieniu ani zamkniętym pomieszczeniu – grozi to zatruciem tlenkiem węgla i pożarem.
Nadaje się dla
- Od wiosny do wczesnego lata (młode pędy)
- Warzywo bogate w witaminy w sytuacjach kryzysowych
- Początkujący – bardzo łatwa do rozpoznania
Nie nadaje się dla
- Jedzenie surowych, nieprzetworzonych liści – pieką w ustach
- Stanowiska przy mocno nawożonych polach (dużo azotanów)
- Jako główne pożywienie – bardzo mało energii
Wymagania wstępne
- Pewne rozpoznanie pokrzywy po wszystkich cechach
- Czyste miejsce bez nawozów, trucizn i psich odchodów
- Garnek i woda do gotowania
Bezpieczeństwo
- Parzące włoski powodują piekące, swędzące bąble. Zbieraj w grubych rękawicach i noś długie rękawy. Przy silnej reakcji, obrzęku twarzy lub kłopotach z oddychaniem natychmiast zadzwoń pod 112 (w Austrii także 144).
- Pokrzywy lubią glebę bogatą w składniki odżywcze – także przy pryzmach obornika, na skraju pól i na wybiegach dla psów. Nie zbieraj tam: azotany, opryski i odchody. Zawsze myj i gotuj.
- Jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży albo masz chorobę nerek, jedz dzikie zioła tylko w małych ilościach, a w razie wątpliwości zapytaj lekarza.
Jak to działa
Parzące włoski to maleńkie, kruche rureczki, których czubek odłamuje się przy dotknięciu i wstrzykuje do skóry drażniący płyn. Ciepło i zgniecenie niszczą włoski – dlatego ugotowana lub sparzona pokrzywa już nie parzy.
Zalety
- Bardzo łatwa i pewna do rozpoznania
- Rośnie prawie wszędzie w dużych ilościach
- Bogata w składniki mineralne i witaminy
Wady
- Parzy podczas zbierania
- Daje prawie zero kalorii
- Często rośnie w miejscach skażonych
Wiedza pogłębiona
Tło merytoryczne
Pokrzywa od wieków jest warzywem, rośliną na herbatę i rośliną włóknistą; z włókien jej łodyg tkano kiedyś nawet płótno. Podręczniki przetrwania, takie jak FM 3-05.70, wymieniają ją jako łatwo rozpoznawalną roślinę jadalną, którą gotuje się przed jedzeniem.
Jej upodobanie do gleb bogatych w azot czyni ją wskaźnikiem nawozów i obecności człowieka – a właśnie tam lepiej nie zbierać.
Warianty
- Suszenie na herbatę
- Młode liście luźno rozłóż na tkaninie i susz w przewiewnym, cienistym miejscu, aż zaszeleszczą. Przechowuj suche i w ciemności w słoiku.
- Nasiona w późnym lecie
- Kępy nasion żeńskiej rośliny można w późnym lecie zebrać, wysuszyć i w małych ilościach posypywać nimi jedzenie.
Częste błędy
- Zbieranie bez rękawiczek
- Duże ilości starych, twardych liści po kwitnieniu
- Zbieranie na nawożonym skraju pola lub przy ścieżkach dla psów
- Jedzenie na surowo bez zniszczenia parzących włosków
- Przeoczenie obcych liści w woreczku ze zbiorami
Ograniczenia i ryzyka
- Bez obietnic leczniczych
- To nie jest pełny klucz do oznaczania roślin
Zamienniki materiałów
Wyprowadzone z właściwości materiałów: zamiennik musi mieć wszystkie istotne właściwości. Przestrzegaj uwag dotyczących zamiennika.
- Przewiewna torba lub kosz do zbierania
- Garnek metalowy (stal nierdzewna, aluminium, tytan) (GorÄ…ca – ryzyko oparzenia.), Jednościenna butelka ze stali nierdzewnej (Podgrzewaj tylko butelki jednoĹ›cienne, bez lakieru i plastiku; przed podgrzewaniem zdejmij zakrÄ™tkÄ™.), Butelka termiczna z podwĂłjnÄ… Ĺ›cianÄ… (Nigdy nie podgrzewaj bezpoĹ›rednio.), butelka PET (przezroczysta, maks. 2 litry) (Nie podgrzewaj i nie stawiaj w ogniu.), Pojemnik na wodę do kontaktu z żywnością (UĹźywaj tylko pojemnikĂłw, w ktĂłrych nigdy nie byĹ‚y chemikalia ani paliwo.), Szczelny pojemnik na zapasy, przeznaczony do kontaktu z żywnością (Napełniaj tylko czysty i całkowicie suchy pojemnik; nigdy nie używaj pojemników, w których wcześniej były chemikalia.), Składany kanister lub worek na wodę (Chroń przed ostrymi przedmiotami.), Dzbanek z miarką, Worek na wodę przeznaczony do żywności (Używaj tylko do wody pitnej, nigdy do chemikaliów ani paliwa.), Słoik lub kamionkowy garnek do fermentacji (Używaj wyłącznie pojemników przeznaczonych do kontaktu z żywnością: ze szkła, szkliwionej kamionki bezpiecznej dla żywności lub plastiku do kontaktu z żywnością. Do kwaśnej żywności nie używaj pojemników metalowych.), Woreczki do żywności z możliwością ponownego zamknięcia (Używaj wyłącznie woreczków przeznaczonych do żywności; nie używaj ich z wrzątkiem, chyba że producent wyraźnie na to zezwala.), Sztywny pojemnik do zbierania (puszka, kosz lub kubek) (Każdy gatunek do osobnego pojemnika – nigdy nie dosypuj nieznanego)
- Garnek metalowy (stal nierdzewna, aluminium, tytan)
- Jednościenna butelka ze stali nierdzewnej (Podgrzewaj tylko butelki jednoĹ›cienne, bez lakieru i plastiku; przed podgrzewaniem zdejmij zakrÄ™tkÄ™.)
Wyniki pochodzą wyłącznie z uporządkowanych haseł. Nie są generowane żadne improwizowane instrukcje.
Źródła (4)
- Headquarters, Department of the Army (USA) (2002): FM 3-05.70 Survival · Pokrzywa jako roślina jadalna, gotowanie przed spożyciem
- Bundesinstitut für Risikobewertung (BfR) (2017): Risiko Pflanze – Einschätzung und Hinweise · Zatrucia roślinami i wskazówki dotyczące postępowania z roślinami na łonie natury
- Robert Koch-Institut: RKI-Ratgeber Echinokokkose · Zapobieganie tasiemczycy lisiej: mycie, podgrzewanie
- Bundesrepublik Deutschland (gesetze-im-internet.de) (2009): Gesetz über Naturschutz und Landschaftspflege (Bundesnaturschutzgesetz – BNatSchG), insbesondere § 39 und § 30 · Zbieranie niewielkich ilości na własny użytek