Kierunek według gwiazd: Gwiazda Polarna i Krzyż Południa

Ponieważ Ziemia się obraca, wszystkie gwiazdy zdają się krążyć wokół dwóch punktów na niebie: północnego i południowego bieguna niebieskiego. Punkty te leżą nad biegunami Ziemi, przedłużonymi w kosmos. Gwiazda Polarna leży bardzo blisko północnego bieguna niebieskiego. Dlatego prawie nie zmienia położenia w ciągu nocy, podczas gdy inne gwiazdy obracają się wokół niej.

Wysokość Gwiazdy Polarnej nad horyzontem odpowiada mniej więcej twojej szerokości geograficznej. W Europie Środkowej stoi więc mniej więcej w połowie wysokości nieba, w pobliżu równika wisi tuż nad horyzontem, a na południe od równika w ogóle jej nie widać. Przy południowym biegunie niebieskim nie ma jasnej gwiazdy. Tam położenie bieguna szacujesz za pomocą Krzyża Południa, co jest nieco mniej precyzyjne.

Częstym błędnym przekonaniem jest, że Gwiazda Polarna to najjaśniejsza gwiazda na niebie. Tak nie jest: jest tylko średnio jasna i wyróżnia się głównie tym, że siedzi dość samotnie w swojej części nieba. Jeśli po prostu wybierzesz najjaśniejszy punkt na niebie, często trafisz na planetę albo zupełnie inną gwiazdę.

Na półkuli północnej kluczem jest Wielki Wóz (zwany też Wozem). Składa się z czterech gwiazd tworzących czerpak i trzech gwiazd tworzących dyszel. Dwie gwiazdy po zewnętrznej stronie czerpaka, przeciwnej do dyszla, wskazują jak strzałka Gwiazdę Polarną; przedłużasz linię między nimi mniej więcej pięciokrotnie o ich odstęp. Jeśli Wielki Wóz jest nisko lub za drzewami, pomaga „W” Kasjopei, leżące po drugiej stronie Gwiazdy Polarnej.

Na półkuli południowej musisz odróżnić prawdziwy Krzyż Południa od większego „Fałszywego Krzyża”. Prawdziwy krzyż jest mniejszy i ma obok siebie dwie jasne gwiazdy towarzyszące, „gwiazdy wskaźnikowe”. Przedłużasz długą oś krzyża mniej więcej cztery i pół raza jego długości i patrzysz od tego punktu prosto w dół na horyzont: to mniej więcej południe.

Kierunek, który znajdziesz, jest oszacowaniem, nie pomiarem. W praktyce zwykle wystarczy znać przybliżony główny kierunek – na przykład „droga leży na południu”. Oznacz go od razu patykami lub kamieniami na ziemi. Następnego ranka niebo jest jasne i bez znacznika kierunek idzie w zapomnienie.

Gwiazdy to rozwiązanie zastępcze, gdy nie masz kompasu lub chcesz z grubsza dwukrotnie sprawdzić kierunek. Potrzebują czystego nieba i otwartego widoku w górę. Pod gęstym baldachimem lasu, przy zachmurzeniu lub gęstej mgle metoda nie działa. Zanieczyszczenie światłem w pobliżu miast może też sprawić, że słabsze gwiazdy znikną.

Wyruszanie w nocy tylko dlatego, że znasz kierunek, zwykle nie jest dobrym pomysłem. Nieznany teren jest w ciemności dużo groźniejszy: rowy, urwiska i wodę widać za późno. Rozsądniej jest ustalić kierunek w nocy, oznaczyć go i ruszyć tą drogą za dnia – najlepiej w stronę dużego obiektu liniowego, takiego jak droga, rzeka lub linia brzegowa.

Poznawaj gwiazdozbiory w domu lub w ogrodzie, nie tylko w sytuacji awaryjnej. Wyjdź w pogodny wieczór, znajdź Wielki Wóz i podążaj za dwiema gwiazdami wskaźnikowymi do Gwiazdy Polarnej. Sprawdź wynik kompasem. Jeśli zrobisz to w kilka wieczorów i o różnych porach, zauważysz, że Wielki Wóz bywa raz wysoko, raz nisko, a raz „do góry nogami” – ale Gwiazda Polarna zostaje w tym samym miejscu.

Mapy nieba lub aplikacje astronomiczne pomagają zacząć, ale celem jest rozpoznawanie gwiazdozbiorów bez urządzenia. Jeśli jedziesz na półkulę południową, poproś kogoś na miejscu, by pokazał ci Krzyż Południa i Fałszywy Krzyż, albo porównaj je wcześniej na mapie nieba.

Gwiazdy wschodzą mniej więcej na wschodzie i zachodzą na zachodzie, tak jak słońce. Jeśli przez jakiś czas obserwujesz gwiazdę na tle stałego punktu – powiedzmy czubka drzewa – możesz z tego wyprowadzić bardzo przybliżony kierunek. Jest to jednak znacznie mniej precyzyjne niż Gwiazda Polarna.

Nawigacja po gwiazdach to jedna z najstarszych metod orientacji ludzkości. Żeglarze długo używali Gwiazdy Polarnej do oszacowania swojej szerokości geograficznej. Jako piechur masz skromniejsze zadanie: znaleźć jeden główny kierunek, aby następnego dnia móc iść do dużego, bezpiecznego obiektu liniowego.