Przekazywanie dzieciom złych wiadomości

Dzieci często wyczuwają zmiany, zanim ktokolwiek cokolwiek powie. Gdy dorośli milczą lub unikają tematu, powstaje luka, którą dzieci wypełniają własną wyobraźnią. Ta wyobraźnia jest często straszniejsza niż rzeczywistość. Zwłaszcza młodsze dzieci czasem odnoszą wydarzenia do siebie: „Tata jest w szpitalu, bo dziś byłem niegrzeczny”.

Jasne, prawdziwe i proste komunikaty dają orientację. Pokazują dziecku: nie jestem wykluczany, mówi mi się prawdę, mogę zaufać dorosłym. Jednocześnie dziecko potrzebuje poczucia bezpieczeństwa, że ktoś przy nim jest – kto się nim zajmuje, gdzie będzie spać, co będzie dalej.

Poradnik WHO dotyczący psychologicznej pierwszej pomocy oraz Field Operations Guide amerykańskiej organizacji National Child Traumatic Stress Network zawierają wskazówki dotyczące dzieci: bliskość opiekunów, proste i szczere informacje oraz znajome rytuały. Nie ma sztywnych reguł wiekowych co do tego, jak dziecko „powinno” reagować.

Najpierw ustal fakty. Nie powtarzaj plotek ani niepotwierdzonych domysłów – jeśli nic jeszcze nie jest pewne, powiedz dokładnie to. Krótko uporządkuj własne uczucia, żeby nie załamać się w pół zdania. Możesz być smutny i to okazać; ważne, żebyś mógł pozostać obecny. Najlepiej, gdy rozmowę prowadzi osoba najbliższa dziecku.

Wybierz spokojne miejsce i wystarczająco dużo czasu, nie rozmawiaj w przelocie w drzwiach. Usiądź na wysokości oczu dziecka i zachowaj kontakt fizyczny, jeśli dziecko to lubi. Mów krótkimi zdaniami, jasnymi słowami. Eufemizmy mogą mylić: dziecko, które słyszy, że zmarły „zasnął”, może zacząć bać się spania. Uczciwiej i zrozumialej jest powiedzieć: „Dziadek umarł. Jego ciało już nie działa i nie wróci”.

Dostosuj ilość informacji do wieku dziecka. Małym dzieciom wystarczą bardzo proste słowa, bliskość i ulubiony przedmiot; zabawa i rysowanie pomagają im wyrazić to, co przeżyły. Nastolatki chcą więcej szczegółów i prawa głosu – daj im to, ale nie obciążaj ich zadaniami, które powinni dźwigać dorośli. Szanuj też przekonania kulturowe i religijne rodziny dotyczące śmierci i straty.

Dzieci reagują bardzo różnie: jedne płaczą, inne się złoszczą, jeszcze inne milkną, a niektóre wydają się obojętne i po prostu dalej się bawią. Dalsza zabawa, jakby nic się nie stało, też jest częsta – dzieci często przetwarzają trudne sprawy małymi porcjami. Nie oceniaj reakcji i nie oczekuj, że dziecko od razu zareaguje „prawidłowo”. Po prostu bądź przy nim.

Odpowiadaj na pytania szczerze, nawet gdy się powtarzają. Dzieci często pytają o to samo wielokrotnie, czasem po kilku dniach – to normalne i pomaga im zrozumieć. „Jeszcze nie wiem” jest dozwolone. Nie składaj fałszywych obietnic.

Powiedz wprost, że to nie jest wina dziecka. Potem wyjaśnij, co będzie dalej: kto się nim zajmie, gdzie będzie spać, co wydarzy się jutro. Zachowaj znajome rytuały, na ile to możliwe. Spodziewaj się, że na jednej rozmowie się nie skończy – zwykle w następnych dniach i tygodniach następuje wiele krótkich rozmów.

Wiele reakcji po złych wiadomościach jest zrozumiałych i z czasem słabnie. Jeśli jednak dziecko przez tygodnie prawie nie śpi, mocno się wycofuje, przestaje jeść albo mówi o robieniu sobie krzywdy, ważna jest profesjonalna pomoc: pediatra, poradnia lub specjaliści zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. W bezpośrednim zagrożeniu natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE).

Dopilnuj, żeby dzieci nie usłyszały przypadkiem wiadomości, rozmów telefonicznych ani rozmów dorosłych, zanim dowiedzą się tego od ciebie. Wiadomość usłyszana przypadkiem często bardziej myli i przeraża niż spokojna rozmowa.

Ten tekst nie jest terapią żałoby ani traumy. Ma ci pomóc dobrze zacząć trudną rozmowę. Jeśli sam jesteś mocno obciążony, poszukaj wsparcia – dorośli, którzy pocieszają dzieci, też potrzebują kogoś, kto będzie przy nich.

Utrata domu, na przykład po pożarze lub powodzi: wyjaśnij, co się stało, a przede wszystkim gdzie teraz mieszkacie i że zostajecie razem. Zapytaj, czego dziecku najbardziej brakuje – czasem można znaleźć zamiennik pluszaka albo znajomy rytuał.

Ewakuacja i rozłąka: jeśli rodzic nie może jechać z wami albo się zagubił, powiedz szczerze, co wiesz, a czego nie wiesz: „Mama jeszcze pomaga w mieście. Nie wiemy jeszcze, kiedy przyjdzie. Jak tylko czegoś się dowiem, powiem ci”. Dotrzymaj tej obietnicy.

Choroba, uraz lub śmierć w rodzinie: tu szczególnie ważna jest osoba najbliższa dziecku. Dzieci mogą się pożegnać, jeśli chcą, i zadawać pytania o szpital czy pogrzeb. To, czy dziecko pójdzie na przykład na pogrzeb, można omówić wspólnie – wcześniej wyjaśniając, co się tam dzieje.