Wskaźnik upału: wilgotność powietrza i pocenie się

Żeby woda wyparowała, potrzebuje dużo energii – fizycy nazywają to ciepłem parowania. Gdy się pocisz, energia ta pochodzi z twojej skóry i z krwi pod nią. Dlatego parowanie potu jest najważniejszym sposobem chłodzenia ciała w upale i podczas wysiłku. Gdy powietrze jest cieplejsze niż skóra, jest to prawie jedyny sposób, bo ciało zyskuje wtedy ciepło z powietrza zamiast je oddawać.

To, jak szybko pot paruje, zależy od tego, ile jeszcze pary wodnej może przyjąć powietrze. Wilgotność względna mówi, jak „pełne” jest powietrze w porównaniu z maksimum, jakie może zawierać w danej temperaturze. Przy niskiej wilgotności pot paruje szybko, czasem tak szybko, że prawie tego nie zauważasz. Przy bardzo wysokiej wilgotności prawie wcale nie paruje.

Wiatr pomaga, bo unosi wilgotne powietrze tuż nad skórą i przynosi suchsze. Słońce natomiast dodaje ciepła. Wskaźnik ciepła (heat index) amerykańskiej służby pogodowej łączy temperaturę powietrza i wilgotność względną w temperaturę odczuwalną; jego wartości odnoszą się zwykle do cienia.

W upał patrz nie tylko na temperaturę, ale też na wilgotność albo wprost na temperaturę odczuwalną i ostrzeżenia przed upałem wydawane przez służby pogodowe. Parny dzień wymaga większej ostrożności niż suchy dzień o tej samej temperaturze. Wysiłek fizyczny lub wycieczki planuj na chłodniejsze godziny poranne i wieczorne, a w południowym upale rób przerwy w cieniu.

Nawet jeśli twój pot nie paruje w widoczny sposób, tracisz wodę i sól. Pij więc regularnie, także wtedy, gdy nie czujesz się spocony. Luźne, przewiewne ubranie pozwala powietrzu dochodzić do skóry. Wentylator lub wiatr sprzyjają parowaniu, a zwilżenie skóry, np. mokrą szmatką, może dodatkowo chłodzić.

W pełnym słońcu obciążenie jest większe, niż pokazuje wskaźnik ciepła. Cień jest więc podwójnie cenny: eliminuje promieniowanie, a temperatura odczuwalna zbliża się do wartości wskaźnika.

W wilgotnych regionach tropikalnych, w upalne letnie dni w mieście i podczas fal upałów występuje jedno i drugie naraz: wysoka temperatura i wysoka wilgotność. W miastach budynki i ulice magazynują ciepło w ciągu dnia, a w nocy oddają je z powrotem. Jeśli noce też pozostają ciepłe i parne, organizm prawie nie może odpocząć.

Innym przypadkiem jest odzież nieprzepuszczająca powietrza, np. ubrania przeciwdeszczowe lub kombinezony ochronne. Pod spodem tworzy się własny mikroklimat z bardzo wilgotnym powietrzem – pot prawie nie paruje, nawet gdy powietrze na zewnątrz jest suche. Przy pracy fizycznej w takiej odzieży ważne są częste przerwy.

Ten wpis wyjaśnia fizykę; nie zastępuje oceny lekarskiej. Splątanie, zaburzenia świadomości lub drgawki w upale to nagły wypadek: natychmiast zadzwoń pod lokalny numer alarmowy (112 w UE). Do przyjazdu pomocy przenieś osobę w cień lub w chłodniejsze miejsce i chroń ją przed dalszym ciepłem. Więcej szczegółów znajdziesz we wpisie z pierwszą pomocą dotyczącym chorób wywołanych upałem.

Szczególnie zagrożone są osoby starsze, małe dzieci, przewlekle chorzy i ludzie wykonujący ciężką pracę fizyczną. Osoby starsze często słabiej odczuwają pragnienie i gorąco. Podczas fal upałów zaglądaj do krewnych i sąsiadów mieszkających samotnie.

W sporcie i bezpieczeństwie pracy często używa się innej miary: temperatury WBGT (wet-bulb globe temperature). Uwzględnia ona m.in. termometr, którego końcówka tkwi we wilgotnej szmatce. Im suchsze powietrze, tym bardziej parowanie chłodzi ten termometr. Brane są pod uwagę także słońce i wiatr.

Wskaźnik ciepła (heat index) to przybliżenie dla przeciętnej osoby w cieniu. To, jak duże obciążenie człowiek faktycznie odczuwa, zależy też od kondycji, przyzwyczajenia do upałów, ubrania, stanu zdrowia i przyjmowanych leków. Jest to więc dobra wskazówka, ale nie gwarancja.