Promieniowanie słoneczne i UV

Światło jest falą, a jego długość fali decyduje o tym, co robi. Światło czerwone ma fale długie, fioletowe krótsze, promieniowanie UV jeszcze krótsze. Im krótsza fala, tym więcej energii niesie każda cząstka światła. UV ma dość energii, by bezpośrednio zmieniać cegiełki w komórkach skóry, w tym materiał genetyczny. Oparzenie słoneczne to zapalna reakcja skóry na to uszkodzenie.

Z grubsza rozróżnia się UV-A i UV-B. UV-B niesie więcej energii i odpowiada głównie za oparzenia słoneczne. UV-A wnika głębiej w skórę i przyczynia się do jej starzenia. Oba uważa się za przyczyny raka skóry. Jeszcze krótszofalowe promieniowanie UV-C ze Słońca jest zatrzymywane w atmosferze, głównie przez warstwę ozonową.

Ile UV dociera do ziemi, zależy od jego drogi w powietrzu. Gdy słońce jest wysoko, droga jest krótka i dociera dużo. Gdy jest nisko – rano, wieczorem, zimą – więcej jest odfiltrowane. Na wysokości nad tobą jest mniej filtrującego powietrza, więc promieniowanie rośnie z każdym metrem wysokości.

Do oceny siły promieniowania służy indeks UV, ujednolicona na całym świecie miara wprowadzona przez WHO wraz z innymi organizacjami. Im wyższa liczba, tym szybciej powstaje oparzenie. Od około 3, czyli zakresu „umiarkowanego”, zaleca się ochronę; przy wysokich wartościach godziny południowe spędzaj w miarę możliwości w cieniu.

Służby pogodowe publikują indeks UV w swoich prognozach, a wiele aplikacji pogodowych też go pokazuje. Kieruj się tą liczbą, a nie odczuwaną temperaturą. Ciepło pochodzi głównie z innego światła i ciepłego powietrza – UV może być wysokie także przy świeżym wietrze i chłodnym powietrzu.

Prosta reguła kciuka bez techniki to reguła cienia: jeśli twój cień jest krótszy niż ty, słońce jest wysoko, a promieniowanie UV zwykle silne.

Ochrona zaczyna się od zachowania: szukaj cienia, unikaj godzin południowych, noś długie rękawy i kapelusz z szerokim rondem. Ciasno tkana tkanina blokuje więcej niż cienka, prześwitująca. Osłona karku przy kapeluszu chroni miejsce, które często się spieka.

Krem z filtrem to uzupełnienie dla nieosłoniętej skóry – twarzy, dłoni, uszu, karku. Działa tylko wtedy, gdy nałożysz go dość dużo, i trzeba go powtarzać po poceniu się, pływaniu lub wycieraniu. Typowe zapominane miejsca to uszy, wargi, spód brody i nozdrza, które na śniegu są naświetlane od dołu.

Odbicie bardzo zwiększa ekspozycję. Świeży śnieg odbija dużą część promieniowania UV – według WHO do około 80 procent. Woda i jasny piasek odbijają mniej, ale zauważalnie. Kto jest na śniegu, na wodzie lub na plaży, potrzebuje więc szczególnie dobrej ochrony.

Oczy też mogą się „poparzyć”. Ślepota śnieżna to bolesne zapalenie rogówki. Często objawia się dopiero po kilku godzinach od ekspozycji: oczy wydają się pełne piasku, łzawią i są wrażliwe na światło, a widzenie może być mocno ograniczone. Na wyprawie może to być niebezpieczne, bo nie widzisz już bezpiecznie drogi.

Na śniegu, lodowcach i wodzie okulary przeciwsłoneczne z filtrem UV i osłonami bocznymi to więc obowiązkowe wyposażenie – nawet gdy jest pochmurno. Jeśli okulary się zgubią, pomogą improwizowane gogle ze szczelinami z kartonu, tkaniny lub kory: przez wąskie szczeliny do oka dociera mniej światła. Kto ma objawy, powinien odpocząć w zaciemnionym miejscu i zasięgnąć porady lekarza.

Skóra i oczy dzieci są szczególnie wrażliwe. Oparzenia słoneczne w dzieciństwie uważa się za czynnik ryzyka późniejszego raka skóry. Dla dzieci cień, ubranie i czapka są więc jeszcze ważniejsze.

Zwykłe szkło okienne blokuje większość promieniowania UV-B, ale przepuszcza część UV-A. Dlatego za szybą samochodu trudno się poparzyć, ale promieniowanie nie jest zupełnie bez wpływu.

Energię światła UV można też wykorzystać: w słonecznej dezynfekcji wody (SODIS) uszkadza ona patogeny w czystej wodzie. Obowiązują tu jednak własne, ścisłe zasady – więcej w haśle o dezynfekcji słonecznej. Ta sama właściwość, która uderza w zarazki, uderza też w twoją skórę.